دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسه ادامهٔ بحث روح بخاری و مزاج و اخلاط اربعه است و از تأثیر خوردنی‌ها و اغذیه در نفوس آغاز می‌کند. استاد با چند جمله از تقریرات فلسفی امام خمینی رحمه‌الله‌علیه — صفحهٔ سیصد و سی‌وسه به بعد، ذیل اسفار و حرکت جوهریه — می‌گوید بیست جلسهٔ پیشین تازه مقدمهٔ فهم همین چند جمله بوده است. طبیب اختلاف افراد را فقط به جسم و لاغری و فربهی و مزاج می‌زند و حرفش درست اما ناقص است؛ الهیون و حکما آن را به نفس می‌رسانند. بنابر مسلک حق، نفس ولیدهٔ عالم طبیعت است: جسمانیةالحدوث و روحانیةالبقاء، نه روح معلّقِ ازپیش‌ساخته. نطفه از آب و نان پدر و مادر است و در سیر حرکت جوهری از جماد به نباتی و حیوانی و انسانی — و در اولیا به نفس الهی — می‌رسد؛ حدود چهارماهگی در رحم متکوّن می‌شود. تدبیر بدن مستقیم نیست، با واسطهٔ روح بخاری و از کانال قوهٔ خیال و مثال متّصل است. مواد اغذیه به جهت صلابت و لطافت در قبول فیض از عالم اعلی متفاوت‌اند و چون انسان مرکّب‌خور است اختلاف عریضی در افراد پدید می‌آید. مبدأ تکوّن نفس همان غذاهاست، نه فقط قیافه؛ فیض وجود و علم و قدرت و حیات و رزق معنوی از همین بستر برمی‌خیزد. حرام فیض را می‌بندد؛ حلال با آداب سفره راه را باز می‌کند. روایت خربزهٔ امیرالمؤمنین و داستان غذا خوردن علامه حسن‌زاده همین توجه به نعمت را نشان می‌دهد. وعده داده شد که ادامهٔ تقریرات امام تأثیر مستقیم روح بخاری و مزاج بر اخذ معنویات، حفظ حیات، لذت نماز و سبک زندگی اسلامی را بازتر کند.

فهرست مطالب

آغاز جلسه
ادامهٔ روح بخاری و تأثیر خوردنی‌ها در نفوس
اسباب اختلاف در نفس
مسلک حق و حرکت جوهریه
جسمانیةالحدوث و نقد روحانیةالحدوث
نطفه از آب و نان؛ هنوز نفس در کار نیست
معنای «نفخت فیه من روحی»
تدبیر بدن با واسطهٔ روح بخاری
مواد اغذیه؛ اصل آدم از آن حاصل شده است
هیچ‌چیز بی‌حکمت نیست؛ خربزه و ولایت
بسائط و مرکبات؛ اختلاط هرروزهٔ غذاها
«چون مبدأ تکوّن افراد انسان هستند»
استنکاف از فیض؛ حرام و حلال و آداب خوردن
تسبیح موجودات و سفرهٔ علامه حسن‌زاده
جمع‌بندی و وعدهٔ ادامه

نکات کلیدی

بیست جلسهٔ روح بخاری و اخلاط، مقدمهٔ فهم چند جمله از تقریرات فلسفی امام ذیل اسفار است.
طبیب اختلاف را به جسم و مزاج می‌زند؛ حرفش درست اما ناقص است. الهیون آن را به نفس می‌رسانند.
بنابر مسلک حق و حرکت جوهریه، نفس ولیدهٔ عالم طبیعت است: جسمانیةالحدوث و روحانیةالبقاء.
قول روحانیةالحدوث — روح معلّقِ بلا تکلیف که بعد به بدن بچسبد — با برهان عقلی سازگار نیست و علت آمدن به دنیا را بی‌معنا می‌کند.
نطفه از آب و نان پدر و مادر است؛ ابتدا جماد است و هنوز نفس نباتی شکل نگرفته.
سیر تطوّر: جمادی، نفس نباتی، نفس حیوانی، نفس انسانی؛ نفس الهی مال مکمّلین و اولیاء است.
نفس حدود چهارماهگی در رحم از دل همین بدن متکوّن می‌شود؛ نفخ روح به معنای آوردن روح معلّق از بیرون نیست.
نفس همان روح است از جهت تعلّق به بدن و مدیریت آن؛ پدر و مادر نفس، بدن است.
وقتی نفس توجهش را از بدن برداشت موت اضطراری رخ می‌دهد و بدن متلاشی می‌شود.
نفس مستقیماً با بدن مرتبط نیست؛ از طریق روح بخاری و از کانال قوهٔ خیال / مثال متّصل تدبیر می‌کند. برداشتن این واسطه، ظاهر و باطن را قطع می‌کند.
مواد اغذیه به جهت صلابت و لطافت در قبول فیض از عالم اعلی متفاوت‌اند؛ یکی صلب و کثیف، دیگری لطیف.
انسان به یک غذا کفایت نمی‌کند و هر روز چند قسم رطوبتی، حرارتی، قندی، تلخی، میوه، سبزی، خورش و نان را مخلوط می‌کند؛ حتی گندم اصناف شهری دارد.
غذا مبدأ تکوّن افراد است: نه فقط شکل ظاهر، بلکه بستر تکوّن نفس و قبول فیض وجود، علم، قدرت، حیات، ممات، رزق معنوی، فهم و عواطف.
حرام فیض را می‌بندد؛ حلال راه را باز می‌کند. آداب خوردن — وضو، ذکر، شکر، شستن دست، توجه به نعمت و دعای سفره — در اخذ فیض دخیل است.
خربزهٔ تلخ در روایت امیرالمؤمنین ولایت را نپذیرفته بود؛ در برزخ بصر تیز می‌شود.
رشدیافتگان با نعمت سخن می‌گویند؛ نمونه: علامه حسن‌زاده که ساعتی با برنج و نان سفره حرف می‌زد و غذای خصوصی را طاقت دیگران نمی‌دانست.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: روح بخاری، اخلاط اربعه، مزاج، نفس ولیدهٔ عالم طبیعت، جسمانیةالحدوث، روحانیةالبقاء، روحانیةالحدوث، حرکت جوهریه، تجدّد امثال، تبدّل امثال، جواهر و اعراض، نفس نباتی / حیوانی / انسانی / الهی، رتبهٔ تعلّقی روح، موت اضطراری، عالم قدس، عرش و فرش، قوهٔ خیال، عالم مثال متّصل، برزخ ظاهر و باطن، مواد اغذیه، صلابت و لطافت، قبول فیض از عالم اعلی، بسائط و مرکبات، مواد مأکولی و مشروبی، مبدأ تکوّن، استنکاف از فیض.
قرآن: بسم الله (حمد/۱)؛ «وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى» (حجر/۲۹)؛ «فَبَصَرُكَ ٱلْيَوْمَ حَدِيدٌ» (ق/۲۲)؛ «يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ» (جمعه/۱)؛ حمد/۲.
منابع درسی: تقریرات فلسفی امام خمینی، ج ۳، ص ۳۳۳ به بعد (تعلیقه / تقریر ذیل اسفار، مبحث حرکت جوهریه و اسباب اختلاف در نفوس)؛ اسفار اربعه ملاصدرا (حرکت جوهری، جواهر و اعراض)؛ دروس اسفار علامه حسن‌زاده.
اشخاص: امام خمینی؛ ملاصدرا؛ آیت‌الله‌العظمی شاه‌آبادی؛ آقا میرزا جواد آقا؛ علامه طباطبایی؛ علامه حسن‌زاده آملی؛ امیرالمؤمنین علیه‌السلام (روایت خربزه).
سلام آغازین زیارت: «ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا دَاعِيَ ٱللَّهِ وَرَبَّانِيَّ آيَاتِهِ».

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.