دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسه ادامهٔ بحث روح بخاری، اخلاط اربع و معرفت نفس است و پیش از تکمیل مزاج بلغمی، استاد تأکید می‌کند این مطالب خودساختهٔ اطبای اسلامی نیست؛ بلکه از روایات اهل‌بیت، از جمله روایت امام صادق علیه‌السلام در علل الشرائع شیخ صدوق، اخذ شده است. در آن روایت، شناخت نفس به شناخت چهار طبیعت بدن — خون (دم)، صفرا، سودا و بلغم — گره خورده و رفتار و گفتار و کردار انسان به دو عامل گرمی و سردی وابسته دانسته شده است. غلبهٔ گرمی به وحشت، هیجان، استبداد، فسق یا تکبر می‌انجامد و غلبهٔ سردی به افسردگی، عزلت، فراموشی، یأس و کندی فهم. این دو عامل از غذاست و آیهٔ «فَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَىٰ طَعَامِهِ» در همین راستا خوانده شد؛ خوردن نابجا و غیرموقع راه را بر همهٔ بیماری‌ها باز می‌کند. علم نافع از خانهٔ مولا دانسته شد و از علم بی‌نفع به تعقیب نماز عصر پناه برده شد. سپس علت افزایش بلغم به دو دستهٔ طبیعی (فصل سرما، کودکی و پیری) و سبک زندگی (چاقی، غذای سرد و تر، بی‌تحرکی) تقسیم شد. برای بلغمی‌ها خواب بیش از هشت ساعت، خواب پس از طلوع و خواب نزدیک مغرب زیانبار است و نخستین درمان، جلوگیری از افزایش بلغم است: حمام گرم، آفتاب، پرهیز از غذای سرد به‌ویژه صبح و شب، و استفادهٔ متعادل از غذاهای گرم. لبنیات، ترشی، برنج سفید، جو، میوهٔ ترش و کال، گوشت گاو و گوشت سفید و گوجه برای بلغمی مضر شمرده شد و تقدم‌وتأخر خوردن مهم دانسته شد. نقد پزشکی امروز این بود که با ازبین‌بردن ظاهر بیماری، ماده را به جای تاریک و گرم و تر — از جمله قلب — می‌راند. جلسه با مثلث شخصیت در محاضرات فی الإلهیات آیت‌الله سبحانی (تعلیم و تربیت، محیط، وراثت) و ربط مستقیم آن به طبایع و اخلاط اربع بسته شد.

فهرست مطالب

آغاز جلسه و سلام به امام عصر علیه‌السلام
بازگشت به روح بخاری، اخلاط اربع و مزاج بلغمی
روایت علل الشرائع: معرفت نفس به چهار طبیعت
دو عامل مؤثر در بدن: گرمی و سردی
آثار غلبهٔ گرمی بر رفتار و اخلاق
آثار غلبهٔ سردی: افسردگی، فراموشی و یأس
این حرف‌ها از خود ما نیست
این دو عامل از غذاست؛ نظر انسان به طعامش
علم نافع از خانهٔ مولا
علت افزایش و غلبهٔ بلغم: طبیعی و غیرطبیعی
خواب بلغمی‌ها و سنگینی سر
نخستین قدم درمان: جلوگیری از افزایش بلغم
غذاهای مفید برای درمان غلبهٔ بلغم
غذاهای مضر برای بلغمی‌ها و سازوکار آن
نقد پزشکی امروز: ابرو برداشتن و چشم کور کردن
ادامهٔ غذاهای مضر و پرخوری
مثلث شخصیت در محاضرات فی الإلهیات
ختم جلسه

نکات کلیدی

مزاج و اخلاط اربع حاشیهٔ معرفت نفس نیست؛ امام صادق علیه‌السلام شناخت نفس را به شناخت چهار طبیعت بدن گره زده است.
سند بحث، از جمله روایت علل الشرائع شیخ صدوق است؛ این‌ها ساختهٔ اطبای متأخر نیست.
رفتار، گفتار و کردار انسان به دو عامل گرمی و سردی وابسته است؛ اعتدال یا افراط و تفریط حرارت، اخلاق را عوض می‌کند.
ترس سحرگاهی و صورت‌های موهوم خیال از غلبهٔ وهم بر عقل است و حضرت علتش را گرمی بدن دانسته است.
غلبهٔ سردی افسردگی، عزلت، خاطرات فرساینده، فراموشی و یأس زودرس می‌آورد؛ بلغمی با دو جلسه شور می‌گیرد و با یک زمین‌خوردن مأیوس می‌شود، در حالی که دموی دوباره برمی‌خیزد.
غذا طبع را به گرمی یا سردی می‌برد؛ باید دانست چه، کی، چگونه بخوریم و چگونه نخوریم.
غذای نابجا و غیرموقع راه را برای همهٔ انواع بیماری باز می‌کند؛ بسیاری از مشکلات روحی و جسمی کودکان از تغذیه است.
علم اگر از خانهٔ ولایت اخذ نشود علم نافع نیست؛ در تعقیب نماز عصر از علم بی‌نفع پناه می‌برند.
افزایش بلغم یا طبیعی است (پاییز و زمستان، کودکی و پیری) یا از سبک زندگی (چاقی، ماهی و ماست با هم، بی‌تحرکی).
بلغمی بیش از هشت ساعت نخوابد، پیش از آفتاب برخیزد، خواب روز و به‌ویژه نزدیک مغرب را ترک کند؛ وگرنه سر سنگین، سینوس ملتهب و فهم کند می‌شود.
نخستین درمان بلغم، جلوگیری از افزایش آن است: حمام گرم، آفتاب، پرهیز از سردی صبح و شب.
غذاهای گرمِ متعادل (گوشت‌های گرم، میوهٔ رسیدهٔ شیرین، ادویه و سبزی گرم، خشکبار گرم، بذر ملین) برای بلغمی مفید است؛ حبوبات سرد را باید با ادویهٔ گرم تعدیل کرد.
لبنیات، ترشی، برنج سفید، عدس، ماش، جو، میوهٔ ترش و کال، سیب‌زمینی، قارچ، گوشت گاو و گوشت سفید، سس و گوجه برای بلغمی مضر است؛ ترشی شب امتحان ذهن را کند می‌کند.
تأسی به نان جو اهل‌بیت بدون لحاظ مزاج و بدون تقدم‌وتأخر خوردن، سیستم بدن را به‌هم می‌ریزد.
نقد پزشکی امروز این است که مادهٔ بیماری را نمی‌کشد بلکه به موضع تاریک و گرم و تر — از جمله قلب — می‌راند و روماتیسم قلبی و مرگ زودرس می‌سازد.
شخصیت در بیان آیت‌الله سبحانی مثلث تعلیم‌وتربیت، محیط و وراثت است و هر سه مستقیماً به طبایع و اخلاط اربع مربوط است.
پرخوری برای همه زیان دارد، اما در بلغمی‌ها اثرش خیلی بیشتر آشکار می‌شود.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: روح بخاری، معرفت نفس، اخلاط اربع، طبایع اربع، ارکان اربع، مزاج بلغمی / دموی، دم، صفرا، سودا، بلغم، گرمی و سردی، اعتدال و افراط و تفریط، وهم و خیال، علم نافع، سبک زندگی، تقدم و تأخر در خوردن، مثلث شخصیت (تعلیم و تربیت، محیط، وراثت).
آیات: عبس/۲۴ (نظر انسان به طعام)؛ فاتحه/۲ (الحمد).
روایات و ادعیه: سلام زیارت «یا داعی الله و ربانی آیاته»؛ روایت امام صادق علیه‌السلام در علل الشرائع ج۱ ص۱۰۸–۱۰۹ دربارهٔ معرفت نفس و آثار حرارت و برودت؛ «أنا مدينة العلم وعلي بابها»؛ دعای تعقیب نماز عصر «اللهم إني أعوذ بك من علم لا ينفع»؛ صلوات.
اشخاص و آثار: محمد بن علی ابن‌بابویه (شیخ صدوق)، علل الشرائع؛ امام صادق علیه‌السلام؛ علامه حسن‌زاده آملی؛ طب الرضا و طب الصادق / طب الائمة؛ آیت‌الله جعفر سبحانی، محاضرات فی الإلهیات؛ نقد پزشکی متعارف در برابر طب اسلامی.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.