دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ صد و سی و چهارم سلسلهٔ لقاءالله، سخنرانی شب جمعه ۱۷ مهر ۱۴۰۴، حجت‌الاسلام بیات است. در انتهای مبحث لقاءالله، آخرین فصل فصوص‌الحکم ابن‌عربی — فص حکمت فردیه در کلمهٔ محمدیه — خوانده می‌شود با شرح قیصری. اولین فرد سه است: ذات احدیت، مرتبهٔ الوهیت، حقیقت روحانیت محمدی (عقل اول). چون حقیقت پیامبر فردیت نخستین را می‌بخشد و نشئهٔ سه‌گانه دارد، حدیث «حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمْ ثَلَاث» در باب محبتی است که اصل وجود است (کنت کنزاً مخفیاً فأحببت أن أعرف). سه چیز: زنان، عطر، و روشنی چشم در نماز؛ زنان و عطر مقدم‌اند و نماز آخر، تا عبادتِ بی‌زوجیت و بی‌طیب ناقص نماند. زن در اصل ظهور جزئی از مرد است؛ اشتیاق کل به جزء. پیامبر ادلّ دلیل بر پروردگار است (اوتیت جوامع الکلم؛ من رآنی فقد رأى الله). معرفت نفس بر معرفت رب مقدم است؛ دو وجه حدیث من عرف نفسه: از حیث حقیقت محال، از حیث صفات و کمالات ممکن. ذات غیبی فقط با «هو» اشاره‌پذیر است؛ اسماء حتی الله قید ظهورند. اسم مستأثر حد یقف ندارد؛ شب‌های جمعه امام حسن معراج می‌رود (الشمس الطالعة). لقاء در لحظهٔ ورود به برزخ است نه در قبر (عجب‌الذنب، شواهد الربوبیه). ابن‌عربی همین عشق کل به جزء را به لقاءالله می‌زند: خدا عاشق‌تر است به لقاء بنده. تمنای موت اگر صادق‌اید. حدیث قدسی موسی به بندگان گناهکار در الجواهر السنیة: اگر شوق انتظار حق را می‌دانستند بند از بند جدا می‌شدند.

فهرست مطالب

آغاز جلسه
فصل آخر فصوص: حکمت فردیه در کلمهٔ محمدیه
نشئهٔ سه‌گانه و اصل وجود که محبت است
تثلیث در مبدأ و تثلیث در حدیث
زنان، عطر، و روشنی چشم در نماز
اشتیاق کل به جزء خود
پیامبر دلیل بر نفس خود؛ معرفت نفس مقدم بر معرفت رب
من عرف نفسه فقد عرف ربه
دو وجه: حقیقت نفس، و صفات و کمالات
تمرین معرفت نفس: از حواس تا هو
حقیقت حق و قید اسماء
اسم مستأثر و بالا رفتن درجات پیامبر
معراج شب‌های جمعه و صادر نخستین
لحظهٔ ورود به برزخ؛ تو و خدا
جمع‌بندی دو وجه معرفت
اشتیاق به زن از باب اشتیاق کل به جزء
همین اصل و لقاءالله: خدا عاشق‌تر است
حدیث قدسی موسی و بندگان گناهکار

نکات کلیدی

آخرین فصل فصوص پیرامون پیامبر است: حکمت فردیه در کلمهٔ محمدیه. اولین عدد فرد سه است؛ یک در فلسفه عدد نیست.
تثلیث مبدأ: ذات احدیت، مرتبهٔ الوهیت، حقیقت روحانیت محمدی که عقل اول است.
اصل وجود محبت است. سیر عالم سیر حبّی است. هر کس به سمتی می‌رود که دوست دارد.
«حُبِّبَ إِلَيَّ» یعنی دوست داشته شد، نه «من دوست دارم»؛ هبه و عطا است. از دنیای شما سه چیز.
خانوادهٔ بی‌فرزند اثنینیه است نه تثلیث؛ داشتن فرزند همان راه تثلیث است.
زنان و عطر مقدم، نماز مؤخر. عبادتِ تنها، بی‌طیب و بی‌زوجیت، ناقص است.
زن در اصل ظهور جزئی از مرد است. اشتیاق کل به جزء. حسن‌زاده (ممد الهمم)، جامی، حاجی سبزواری همین را تأکید کرده‌اند.
پیامبر ادلّ دلیل بر پروردگار است چون جوامع الکلم و همهٔ اسماء در او جمع است؛ او کل است و عالم جزء. من رآنی فقد رأى الله، نه تشبیه.
اولیای کامل از حق به آیه می‌رسند (لم أعبد رباً لم أره؛ ما رأیت شیئاً إلا رأیت الله قبله وبعده وفیه ومعه). نفوس ضعیفه از آیه به حق (غاشیه/۱۷). اگر هنر باشد از آیت عظمی — امیرالمؤمنین و امام عصر — بالا می‌روند (بکم فتح الله).
معرفت نفس مقدم بر معرفت رب است چون جزء راه به کل است؛ من عرف نفسه فقد عرف ربه.
دو وجه حدیث: (۱) حقیقت نفس ناشناختنی است پس حقیقت رب نیز؛ (۲) صفات و کمالات نفس شناختنی است پس اسماء و صفات رب نیز. هر دو درست است. رسالهٔ صد وجه از معجزات قولی مولا و پیامبر.
ما عرفناک حق معرفتک. اگر پیامبر در آن لحظه خدا را شناخت دیگر خودش نبود.
تمرین معرفت نفس: حواس، خیال، وهم، عقل، قلب، روح، سر همه کمالات‌اند. حقیقت وجود لال می‌کند؛ اشاره به هو.
آیات آسمان و زمین، اسماء حتی الله و صمد و هو معکم، همه قید ظهورند. ذات غیبی را کسی نمی‌داند؛ هو اشاره به آن است.
اهل بیت مظهر اسم الله‌اند اما «وارفع درجته» بی‌معنا نیست: حرکت به سمت هو و اسم مستأثر. سکون فقط در حق است.
نظر حسن‌زاده: تک‌تک اسماء مستأثرند. کریم پیامبر و اهل بیت است؛ الکریم با الف و لام فقط خداست.
الشمس الطالعة علامه همدانی: شب‌های جمعه امام حسن معراج می‌رود و از اجداد اخذ علم می‌کند؛ العلیم در ایشان متوقف نیست.
ابن‌عربی در فتوحات: اسم مستأثره‌ای که پیامبر و سیزده معصوم به سمتش می‌روند خودشان‌اند. استاد امانت را گفت و فهم کامل را ادعا نکرد. صادر اول مطلق است اما مقید به قید اطلاق؛ ذات حق حتی آن قید را ندارد.
لقاء برای همه در لحظهٔ ورود به برزخ است نه هنگام دفن. اگر رفیق باشی آن لحظه به داد می‌رسی. احتضار خانگی دیدار است.
بدن خاک‌شده عجب‌الذنب است؛ شواهد الربوبیه ملاصدرا. المؤمن مرآة المؤمن: آنجا دو آینه، خدا خود را در تو و تو خود را در خدا.
تلقین قبر: اسمع اسمع اسمع افهم. شنود و شهود در معرفت نفس قیاس شده بود.
ابن‌عربی عشق کل به جزء را به لقاءالله می‌برد: خدا عاشق‌تر است چون کل است. فتمنوا الموت إن کنتم صادقین. موت از عشق حق به بنده است.
حدیث قدسی موسی در الجواهر السنیة حر عاملی (حرم رضا، صحن انقلاب؛ امام زمان جرعهٔ آب داد؛ حدود صد و هفتاد کتاب؛ وسائل): به بندگان گناهکار بگو اگر شوق انتظار مرا می‌دانستند بند از بند جدا می‌شدند. خطاب به همهٔ ماست. آبروی دو عالم مایه گذاشته شده؛ قمار عشق.
برهان عقلی: تو از غریبه بیشتر عاشق فرزندتی چون کل عاشق جزء است. خدا عزیزترین کسانش را پای بنده ریخته است.

اصطلاحات و منابع

فصوص‌الحکم ابن‌عربی؛ آخرین فصل: فص حکمت فردیه در کلمهٔ محمدیه. شرح قیصری. فتوحات مکیه ابن‌عربی (جملهٔ اسم مستأثر = خودشان).
تثلیث / فردیت نخستین: احدیت، الوهیت، حقیقت محمدی (عقل اول). نشئهٔ سه‌گانه.
سیر حبّی: کنت کنزاً مخفیاً فأحببت أن أعرف.
حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمْ ثَلَاث: زنان، طیب، و قرّة عینی فی الصلاة.
اشتیاق کل به جزء: زن در اصل ظهور جزئی از مرد؛ تعیّن جدا، حقیقت یکی.
ممد الهمم علامه حسن‌زاده؛ جامی؛ حاجی سبزواری.
أُوتِيتُ جَوَامِعَ الْكَلِم؛ مَنْ رَآنِي فَقَدْ رَأَى اللَّه.
لَمْ أَعْبُدْ رَبًّا لَمْ أَرَهُ؛ مَا رَأَيْتُ شَيْئًا إِلَّا وَرَأَيْتُ اللَّهَ قَبْلَهُ وَبَعْدَهُ وَفِيهِ (وَمَعَهُ).
مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ و دو وجه حقیقت / صفات. رسالهٔ صد وجه.
وَمَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ.
هو / ذات غیبی / اسم مستأثر. صادر اول: مطلق مقید به قید اطلاق.
الشمس الطالعة علامه همدانی: معراج شب جمعهٔ امام حسن.
عَجْبُ الذَّنَب؛ الشواهد الربوبیة ملاصدرا (و شرح کبیر)؛ جلسهٔ مسجد بلال.
الْمُؤْمِنُ مِرْآةُ الْمُؤْمِن. تلقین: اسمع افهم.
الجواهر السنیة فی الأحادیث القدسیة شیخ حر عاملی؛ وسائل الشیعه. حدیث قدسی موسی و بندگان گناهکار.
آیات: فاتحه/۱ و ۵؛ بقره/۳۱ و ۹۴ و ۱۵۶؛ آل‌عمران/۱۹۰؛ حجر/۲۹؛ حدید/۴؛ غاشیه/۱۷؛ اخلاص/۲. زیارت: بکم فتح الله وبکم یختم وبکم ینزّل الغیث؛ السلام علیک یا داعی الله.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.