دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ هشتادودوم سلسلهٔ لقاءالله، شب هفتم محرم و شب باب‌الحوائج حضرت علی‌اصغر علیه‌السلام است. استاد از روایت نفوس اربعهٔ امیرالمؤمنین ادامه می‌دهد و قوهٔ پایانی نفس کلیهٔ الهیه را — صبر در بلا — به لقاءالله پیوند می‌زند: ملاقات خدا با این نفس صورت می‌گیرد و مبدأ و معادش «من الله وإلیه تعود» است. با آیات بقرهٔ ۱۵۵ تا ۱۵۷، سورهٔ عصر و آیهٔ شش انشقاق نشان می‌دهد بلا (ترس، گرسنگی، نقص مال و جان و ثمرات) بشارت صابران است؛ انسان کادح است، با سختی به‌سوی رب می‌رود تا ملاقات کند. قوس نزول و صعود، تطابق عالم و آدم، تصفیهٔ ناخالصی چون طلا در بوته، و مراتب آب (حیات طبیعی، علم مثالی، ولایت عقلی) شرح داده می‌شود. انزال دفعی و تدریجی وحی، سکوت و همراهی حضرت خدیجه، و نقش همسر در نریختن نظام سلوک، بخش کاربردی جلسه است. هرچه نزد خدا عزیزتر، بلا بیشتر؛ مؤمن محب علی سالی یک بلای عظیم می‌بیند. جلسه با روضهٔ علی‌اصغر، ندای غیبی «صبراً… فإن له مرضعة فی الجنة»، و توصیه به زمزمهٔ حسین در مجلس بسته می‌شود.

فهرست مطالب

افتتاح جلسه؛ شب هفتم و باب‌الحوائج
مطالب عرشی با الفاظ خاکی؛ قرب یعنی سوختن
دستگاه وجود و چهار نفس
صبر در بلا؛ آخرین قوای نفس الهیه
آیهٔ ابتلا؛ بشارت صابران
سورهٔ عصر؛ حوزهٔ نظر و حوزهٔ عمل
بلا برای رفتن قذارات؛ «آخ» اسم خداست
کادح الی ربّک؛ لقاء از دل سختی
قوس نزول و صعود؛ عالم قوسی است
طهارت محض و لقاء؛ جهنم از باب رحمت
دانه در خاک؛ آیات آفاقی و انفسی
کاربرد تربیتی؛ سختی برای فرزند و همسر
انزال دفعی و تدریجی؛ «لا تحرّک به لسانک»
حضرت خدیجه و همراهی همسر؛ وحی اگر منقطع می‌شد
سفره‌دار امسال: حضرت خدیجه
خلاصهٔ امشب: ملاقات خدا از دل سختی‌هاست
کمالین؛ غرق مولا علی
هرچه مصیبت بالاتر، مقام بالاتر؛ روضهٔ علی‌اصغر

نکات کلیدی

مطالب عرشی را نمی‌توان کامل با الفاظ فرشی گفت؛ هر کس به قدر سعهٔ وجودی‌اش می‌گیرد. حقیقت قرب سوختن است؛ استاد از سفرهٔ آثار علامه می‌خواهد همین آتش به مستمع برسد.
وجود چون دستگاهی ناشناخته است؛ نشناختن قوا، انسان را مثل کودکی با موبایل به‌جای گوشت‌کوب می‌شکند. اسم «یا جابر العظم الکسیر» باید پیاده شود.
چهار نفس در روایت امیرالمؤمنین است؛ لقاءالله با نفس کلیهٔ الهیه صورت می‌گیرد که مبادی‌اش از خداست و به‌سوی او بازمی‌گردد. صاحب کامل آن انسان کامل است؛ ما رشحه‌ای داریم که با شریعت تا حکمت و عرفان تلألؤ می‌یابد.
آخرین قوهٔ این نفس صبر در بلاست. بلا برای رفتن غبار و ناخالصی لایه‌های وجود است؛ نظام عالم با سوختن تصفیه می‌کند، چنان‌که طلا در بوته.
«لنبلونّکم» لام تأکید دارد: ترس، گرسنگی، نقص مال و جان و ثمرات قطعی است؛ بشارت مال صابرانی است که «إنا لله وإنا إلیه راجعون» می‌گویند و مهتدون‌اند. شیخ صدوق در کمال‌الدین این آیات را با آخرالزمان پیوند می‌دهد.
سورهٔ عصر: انسان در خسران است مگر ایمان (حوزهٔ نظر: اعتقادات، اخلاق، حکمت و عرفان)، عمل صالح (حوزهٔ عمل)، تواصی به حق و تواصی به صبر. سیر و سلوک، زهد، نماز شب و نماز صبح همه صبر می‌خواهد؛ اراده محلش روح است و ضعف اراده از آلودگی روح است.
«آخ» به نقل مجلس امام صادق علیه‌السلام اسمی از اسماء الله است؛ لشکرهای پروردگار را جز او نمی‌دانند. تطابق عالم و آدم بحثی گم‌شده است که نگفتنش خیانت به مستمع است.
آیهٔ انشقاق: انسان کادح است، رونده با سختی به‌سوی رب، پس ملاقات‌کننده. البلا للولاء؛ هر که بامش بیشتر برفش بیشتر، چون قرار است ملاقات کند. إنا لله قوس نزول است و إنا إلیه راجعون قوس صعود.
عالم قوسی است: گنبد، بدن، وحدت صنعه. ابن‌عربی در فتوحات قوس کامل را برای پیامبر و امیرالمؤمنین می‌داند؛ «أنا وعلی أبوا هذه الأمة» یعنی ریشهٔ عالم اینان‌اند. سبیل فرع است که به صراط می‌رساند.
خدا طهارت محض است؛ آلودگی با لقاء جمع نمی‌شود. حوض کوثر تصفیهٔ باطنی است و شفاعت شفع و جفت‌شدن با حق. جهنم هم از باب «یا من سبقت رحمته غضبه» رحمت است؛ حول و قوه از خداست و قیام و قعود سیئه از بنده.
دانه در تاریکی و ضیق خاک رشد می‌کند. دنیا نسبت به برزخ تاریک است گرچه «الله نور السماوات والأرض». آب در طبیعت حیات است، در مثال علم، در عقول ولایت. تمثل جبرائیل برای مریم شاهد مکاشفه در عالم عقول است؛ صور خواب انشای خیال‌اند نه لزوماً شخص خارجی.
اگر مبانی سختی جا نیفتد فرزند دین را پس می‌زند و همسر در مسیر هیئت و زیارت می‌ایستد. حد را باید رعایت کرد تا بار بیاید؛ لوس‌پروری راه را می‌بُرد.
قرآن دفعةً در شب قدر بر أوسع قلوب نازل شد و تدریجاً در بیست‌وسه سال پیاده شد. «لا تحرّک به لسانک» یعنی عجله نکن تا حقیقت بنشیند. انزال دفعی در هیئت و حرم هم جرقه می‌زند؛ تدریجی‌اش سال‌ها می‌ریزد بیرون. قول ثقیل گیر آدم سنگین می‌آید نه سبک‌مغز.
اگر حضرت خدیجه نق می‌زد وحی منقطع می‌شد و ما اینجا نبودیم. امام فرمود از دامن زن مرد به معراج می‌رسد. «افعل ما تؤمر به فاطمة» شاهد نگاه اسلام به زن است. سفره‌دار امسال هیئت یا زهرای شرق حضرت خدیجه است؛ خواهران را به یاری همسر در مسیر دین خواند.
مؤمن یعنی محب علی؛ سالی یک بلای عظیم می‌بیند. هر کسی را روبه‌روی امیرالمؤمنین نمی‌نشانند. سید ابن طاووس و سید بحرالعلوم و ابن فهد حلّی سه کمالین‌اند؛ دو تای اول چنان محو مولایند که احضار روحشان ممکن نشد. وامدار طهارت صلب و رحم پدر و مادر باش؛ در حرم بگو ابن الزهرا.
در کربلا به صغیر و کبیر رحم نکردند. مرحوم میرزا ده شب فقط روضهٔ علی‌اصغر می‌خواست چون نانجیبان با شهادت شیرخوار چه جگری از حسین سوزاندند؛ تنها آنجا ندای غیبی تسلیت آمد: صبراً، دعه فإن له مرضعة فی الجنة. حرمله گفت فقط آنجا دلش سوخت؛ امام دو قدم به‌سوی خیمه و دو قدم بازگشت از مادر علی شرم داشت. دولابی فرمود در مجلس حسین ساکت نباش؛ ملائکه زمزمهٔ حسین را به زهرا می‌برند.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: نفوس اربعه، نفس کلیهٔ الهیه، انسان کامل، رشحه، تلألؤ، لقاءالله، صبر در بلا، قذارات و ناخالصی، جابر العظم الکسیر، حوزهٔ نظر و حوزهٔ عمل، تواصی به حق و صبر، اولوالعزم، اراده و روح، کادح، قوس نزول و قوس صعود، وحدت صنعه، تطابق عالم و آدم، شفع و شفاعت، حوض کوثر، سبقت رحمت بر غضب، حول و قوه، آیات آفاقی و انفسی، نشئهٔ طبیعت و مثال و عقول، مفارقات، تمثل، انشای خیال، انزال دفعی و تدریجی، قول ثقیل، سفره‌دار، کمالین، ابن الزهرا، باب‌الحوائج.

آثار و منابع: روایت نفوس اربعه و قوای نفس کلیهٔ الهیه از امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛ کمال‌الدین و تمام‌النعمهٔ شیخ صدوق (عنوان به وزان مائده/۳؛ حدیث التماس الآثار از وراء الحجب)؛ آثار علامه حسن‌زاده آملی و نفس ایشان؛ فتوحات مکیهٔ ابن‌عربی دربارهٔ قوس پیامبر و امیرالمؤمنین؛ فارابی دربارهٔ قوس‌موس عالم؛ خواجه نصیر دربارهٔ ایمان به معنای حوزهٔ نظر؛ مفردات راغب و صحاح اللغه در معنای کادح؛ حدیث «أنا وعلی أبوا هذه الأمة»؛ «من أراد علم الأولین والآخرین فلیثور القرآن»؛ «یا علی افعل ما تؤمر به فاطمة»؛ مناقب آل ابی‌طالب و حدیث مفاخره؛ سخن امام خمینی «از دامن زن مرد به معراج می‌رسد»؛ سوزاندن آثار توسط سید علی قاضی و الهی طباطبایی؛ سید ابن طاووس، سید بحرالعلوم و ابن فهد حلّی به‌عنوان سه کمالین به نقل علامه طباطبایی؛ توصیهٔ آیت‌الله بهجت به گفتن ابن الزهرا در حرم؛ فرسان الهویجا (حدود ۲۸۶ شهید کربلا)؛ مجلس مرحوم میرزا و روضهٔ علی‌اصغر؛ ندای «دعه یا حسین فإن له مرضعة فی الجنة»؛ حکایت مختار و حرمله در برابر امام سجاد؛ مرحوم دولابی دربارهٔ زمزمهٔ حسین و ملائکهٔ ناقل به حضرت زهرا؛ هیئت یا زهرای شرق و سفره‌داری حضرت خدیجه.

آیات یادشده: فاتحه/۵، بقره/۱۵۵–۱۵۷، بقره/۲۵۷، مائده/۳، طه/۵۰، مریم/۱۷، انبیاء/۳۰، نور/۳۵، احزاب/۲۱، فصلت/۵۳، مزمل/۱–۲، مزمل/۵، مدثر/۳۱، قیامت/۱۶، انشقاق/۶، اعلی/۶، قدر/۱، عصر/۱–۳.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.