دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ هفتادم سلسلهٔ «لقاء الله» حجت‌الاسلام بیات، شب جمعهٔ ۲۱ دی ۱۴۰۲، بخش دوم سخنرانی است. از انتهای کلمهٔ مکنونهٔ ملا محسن فیض می‌آید که معرفت بذر مشاهده است؛ مشاهده کمترین رتبهٔ لقاء رب است و نقطهٔ شروعش معرفت. رؤیت از بصر ظاهری تا خیالی و عقلی و قلبی و روحی می‌رود و به کشف و تمثل می‌انجامد؛ این آنِ شهود زمان دنیوی ندارد: از در مسجد تا محراب شانزده هزار عالم، و معراج پیامبر با واژگونی ظرف آب که هنوز می‌ریخت. توجه عرفانی — به‌ویژه سحر و بین‌الطلوعین و آغاز دعای توسل — کلید این حالات است؛ نفس ضعیف تمثلات را فراموش می‌کند و نفس قوی به خاطر می‌سپارد. چون معرفت را نمی‌شناسیم هیئت هنگام منبر خلوت و هنگام جشن پر است. اخذ معرفت به آیهٔ مائده/۶۶ از فوق (مرتبهٔ روح) و از تحت‌الأرجل (نشئهٔ طبیعت و سمع و بصر) است؛ ازدواج این دو قلب حقیقی را می‌زاید. آسمان مرد و زمین زن است و پرورش با دامن است. اطلاقات ازدواج از نکاح کیهانی تا زوج بهشتی می‌رسد: پدر علم و مادر عمل، فرزند احوال و قرةالعین. بی‌حالی از نبود این ازدواج است؛ نمازِ نوک‌زدن بی‌معرفت را پیامبر در آتش دانست. ملکات نفس — حاصل اصرار بر علم و عمل — بذر صور برزخی و قیامتی‌اند مگر «لدينا مزيد». همسر بهشتی همین ملکات است: هم‌سر. بحث اخذ از فوق و تحت و مراتب سبعه و لطائف سبعه به جلسهٔ بعد موکول شد.

فهرست مطالب

استعاذه، بسم‌الله و افتتاح جلسه
معرفت بذر مشاهده است
آنِ شهود، معراج و طی عوالم
توجه عرفانی و تمثلات یک آن
کمترین رتبهٔ لقاء رب در مشاهده
درس مادر و برکت ثبت منبر
اخذ از فوق و از تحت‌الأرجل
ازدواج نفس و روح؛ قلب حقیقی
آسمان مرد و زمین زن؛ مقام پرورش
اطلاقات ازدواج و زوج بهشتی
پدر علم و مادر عمل؛ قرةالعین احوال
نمازِ نوک‌زدن و قیامِ صلاة
ملکات نفس؛ بذر صور برزخی تا ابد
همسر: هم سر
وعدهٔ مراتب سبعه و لطائف سبعه

نکات کلیدی

ملا محسن در انتهای کلمهٔ مکنونه دربارهٔ لقاء الله آورده: معرفت بذر مشاهده است؛ مشاهده را معنای ملاقات و لقاء رب گرفته‌اند.
کمترین رتبه و درجه و مقام لقاء رب در مشاهده و شهود است و نقطهٔ شروعش معرفت است؛ روایتی شیرین از امام صادق علیه‌السلام در جایگاه معرفت به جلسهٔ بعد موکول شد.
شهود از مراتب رؤیت است و رؤیت از مراتب ابصار؛ از بصر ظاهری تا رؤیت خیالی، عقلی، قلبی و روحی می‌رود و به کشف و تمثل می‌انجامد.
تمثلات بیداری مانند خواب است اما زمان‌بردار نیست؛ یک آن دنیوی می‌تواند منازل و عوالم باشد.
روایت دربارهٔ امام صادق و امام سجاد علیهماالسلام: از در مسجد تا محراب شانزده هزار عالم طی شد؛ ماده مال اینجاست و آن سمت زمان ندارد.
معراج پیامبر عوالم پی‌درپی، بهشت و جهنم را در بر داشت؛ سه پانصد سال قیامتی با مقیاس روز پنجاه‌هزارساله؛ ردای حضرت ابریق را واژگون کرد و پس از بازگشت هنوز آب می‌ریخت.
توجه عرفانی بستر این حالات است و هنوز در درس وارد آن نشده‌اند؛ دعای توسل با «أتوجه إلیک بنبیک» آغاز می‌شود.
بهترین ساعات توجه سحر و به‌ویژه بین‌الطلوعین است؛ مکاشفه و طی‌الارض و این توجه فرمول و کلید دارند.
نفس ضعیف پس از خروج از آنِ شهود فقط می‌داند بسیار دیده و جزئیات از یادش می‌رود؛ نفس قوی همه را در خاطر می‌سپارد.
حس «این صحنه را قبلاً دیده‌ام» از تمثلات پیشین حقایقی است که قرار است در نشئهٔ طبیعت پیاده شود.
پس از شهود مرتبهٔ احسان و مافوق آن هست؛ بحثش بماند.
چون معرفت را نمی‌شناسیم قالب هیئت هنگام منبر خلوت و هنگام جشن و سینه‌زنی پر است؛ مردم از منبر می‌گریزند. کوتاهی اصحاب تریبون جداست.
مادر استاد در مسجد قائم، پیش از ده‌سالگی، او را وامی‌داشت هر منبری را از صفر تا صد بنویسد و بازگوید؛ کوه دست‌نوشت و برکت همین جلسه از آنجاست.
مائده/۶۶: اگر تورات و انجیل و «ما أنزل إلیهم» — که فرموده‌اند قرآن است — اقامه شود، از فوق و از تحت أرجل می‌خورند.
تحت أرجلهم حضرت امکانیه و نشئهٔ طبیعت است: سمع و بصر و همین اخذ علم از استاد؛ من فوقهم اخذ از مرتبهٔ روح.
ازدواج نفسِ ادنی و روحِ اعلی قلب حقیقی می‌زاید؛ انواع خمسهٔ قلب در مصباح‌الانس ابن‌فناری را علامه حسن‌زاده در چند جلسه شرح داده.
آسمان مرد و زمین زن است؛ نساؤکم حرث لکم؛ در دامن زن مرد به معراج می‌رود. بدون خاک/دامن دانه رشد نمی‌کند.
لا یمسه إلا المطهرون و بودن در اصلاب شامخه و ارحام مطهره به طهارت این بستر گره می‌خورد.
ازواج اطلاقات متعدد دارد؛ «اللهم زوجنی بحور العین» فقط یک وجه حورالعین نیست. سبحان الذی خلق الأزواج کلها؛ انواع خمسهٔ نکاح در عالم هست و نکاح را به مرتبهٔ جنسی فروکاستن خطاست.
پدر علم و مادر اعمال‌اند؛ فرزند احوال و قرةالعین است. فرقان/۷۴ دعای قنوت مخصوص نماز عشاء امیرالمؤمنین بود.
نظامی به پسر چهارده‌ساله‌اش گفت ای چارده‌ساله قرةالعین / بالغ‌نظر علوم کونین؛ قرةالعین نور چشم است.
حال برای همه نیست چه رسد به مقام؛ بی‌حالی از نبود ازدواج علم و عمل است. فقط علم بدون عمل، یا فقط عبادت هیئتی بدون معرفت، نور چشم نمی‌آورد.
پیامبر نماز تندِ نوک‌زدنِ خروسی را اگر بر آن بمیرد در آتش دانست؛ قیام صلاة حقیقتی در محضر است.
صور محشور تا ابد محصول ملکات نفس است مگر «لدينا مزید» که افاضهٔ فیض حق است و به اعمال بند نیست؛ مثال تک‌ماده خاکی و ناتوان است چون الفاظ خاکی‌اند.
اصرار بر علم و عمل ملکه می‌سازد — چون خطاطی و تایپ که بی‌فکر جاری است — و همین ملکات زوج/همسر بهشتی‌اند: هم‌سر، سر در یک جایگاه.
اگر کسی بگوید نمی‌فهمیم، پس از این جویدن، به خود خیانت کرده است.
جلسهٔ بعد: چگونه اخذ از فوق و تحت أرجل است؛ مراتب سبعه در حکمت و لطائف سبعه در عرفان.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: لقاء الله / لقاء رب؛ معرفت؛ مشاهده و شهود؛ بذر مشاهده؛ رؤیت و ابصار؛ رؤیت خیالی، عقلی، قلبی، روحی؛ کشف و مکاشفه؛ تمثل؛ آنِ شهود؛ طی‌الارض؛ توجه عرفانی؛ بین‌الطلوعین؛ نفس ضعیفه و نفس قوی؛ معرفت‌شناسی؛ حضرت امکانیه؛ نشئهٔ طبیعت؛ من فوقهم / من تحت أرجلهم؛ نفس ادنی و روح اعلی؛ قلب حقیقی؛ انواع خمسهٔ قلب؛ ازدواج / زوج / زوجه / نکاح؛ انواع خمسهٔ نکاح؛ قطب مثبت و منفی؛ حرث و دامن و پرورش؛ حورالعین؛ زوج بهشتی؛ اطلاقات؛ پدر علم و مادر عمل؛ قرةالعین؛ احوال و حال و مقام؛ ملکه / ملکات نفس؛ صور برزخی و قیامتی و اخروی؛ لدينا مزید؛ فیّاض علی‌الاطلاق؛ همسر (هم‌سر)؛ مراتب سبعه؛ لطائف سبعه.

آثار و منابع: کلمات مکنونهٔ ملا محسن فیض کاشانی («و قد قیل إن المعرفة بذر المشاهدة»؛ کمترین رتبهٔ لقاء رب = مشاهده، نقطهٔ شروع = معرفت؛ روایت امام صادق علیه‌السلام در جایگاه معرفت — وعدهٔ بحث بعدی)؛ مصباح‌الانس ابن‌فناری و شرح/دروس علامه حسن‌زاده آملی در انواع خمسهٔ قلب؛ دعای توسل (اللهم إنی أسألک و أتوجه إلیک بنبیک نبی الرحمة؛ یا وجیهاً عند الله)؛ روایت طی شانزده هزار عالم از در مسجد تا محراب (امام صادق / امام سجاد علیهماالسلام)؛ خبر معراج و واژگونی ابریق؛ سخن حضرت امام خمینی: در دامن زن مرد به معراج می‌رود؛ بیت مولوی «آسمان مرد و زمین زن در خرد / آنچه او انداخت این می‌پرورد»؛ نظامی گنجوی خطاب به پسر: «ای چارده‌ساله قرة‌العین / بالغ‌نظر علوم کونین»؛ دعای «اللهم زوجنی بحور العین»؛ خبر پیامبر دربارهٔ نمازِ نوک‌زدنِ خروسی؛ قنوت عشاء امیرالمؤمنین با فرقان/۷۴؛ اصلاب شامخه و ارحام مطهره (زیارت/ادعيه)؛ مسجد قائم و درس مادر در ثبت منبر.

آیات و اذکار یادشده: فاتحه/۱؛ فاتحه/۲؛ فاتحه/۵؛ مائده/۶۶؛ بقره/۲۲۳؛ واقعه/۷۹؛ یس/۳۶؛ فرقان/۷۴؛ ق/۳۵؛ معارج/۴؛ استعاذه از همزات شیاطین و شر نفس و خلق؛ لا حول و لا قوة إلا بالله العلی العظیم؛ الحمد لله علی کل نعمته؛ سلام بر داعی الله و ربانی آیات او؛ صلوات بر محمد و آله طاهرین.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.