دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ پنجاه‌وچهارم سلسلهٔ «لقاء الله» حجت‌الاسلام بیات، شب جمعه ۱۵ دی ۱۴۰۱، از حضرات خمس و فرمایش ملا محسن فیض در کلمات مکنونه به فصّ آدمی ممد الهمم علامه حسن‌زاده می‌رسد. لقاء الله معرفت دیدن توحید کنار کثرت و مقام جمع کنار تفصیل است؛ ظهور کثرات از غیب‌الغیوب همه شؤون یک حقیقت کلیه‌اند و فهم این توحید صمدی همان لقاء است. کون جامع — آدم کلی، نه فقط مصداق حضرت آدم — انسان کاملی است که غیب مطلق، غیب مضاف، شهود مضاف و نشئهٔ طبیعت در او به جمع و تفصیل حاضرند. از روی متن ابن‌عربی و شرح قیصری و علامه خوانده می‌شود که صورت ظاهر آدم خلق است و صورت باطنش حق الخلق؛ حق به اعتبار ربوبیت و اتصاف به اسماء، خلق به اعتبار عبودیت. چون جامع مراتب کونیه و الهیه است مستحق خلافت و برزخ جامع می‌شود: به روحانیت از حق می‌گیرد و به جسمانیت به خلق می‌رساند. در سلسلهٔ طولی آدم نفس واحده است، عقل اول و روح محمدی؛ «اول ما خلق الله نوری» و «کنت نبیا و آدم بین الماء والطین». مظاهر حقیقت انسانیه رتبه به رتبه فرود می‌آید: در جبروت آدم روح کلی و حوا نفس کلیه از ضلع ایسر؛ در ملکوت تحت سیطرهٔ صدیقه طاهره آدم نفس کلیه و حوا طبیعت کلیه؛ در ملک همان آدم و حوای عنصری و فرزندان‌شان. زن واسطهٔ حق و خلق و صاحب مقام پرورش است؛ بدون نفس، عقل ظهور نمی‌کند. روایت «لولاک… لولا علی… لولا فاطمه» از همین سنخ فهم می‌شود نه از تفاضل رتبه. جلسه بر آیهٔ نساء/۱ جمع می‌شود: خلق از نفس واحده و پراکندن رجال و نساء تجلی همان روح کلی است؛ فهم این وحدت و کثرت لقاء الله است و همهٔ خلق ظهور حق‌اند پس حرمت دارند. بحث ادامه دارد.

فهرست مطالب

استعاذه، بسم‌الله و افتتاح جلسه
مرور لقاء الله و حضرات خمس
غیب مضاف و شهود مضاف
کون جامع و دیدن وحدت کنار کثرت
غیب و شهود از یکدیگر جدا نیستند
باطن آدم حق است؛ ظاهرش خلق
جامع مراتب کونیه و الهیه؛ أنا عبدک و أنا الحق
استحقاق خلافت و برزخ جامع
گیرنده از حق و رساننده به خلق
شرح قیصری: نفس واحده، عقل اول و روح محمدی
حقیقت انسانیه و مظاهر آن در عوالم
حوا در جبروت: نفس کلیه از ضلع ایسر
چرا زن مقام پرورش دارد
آدم و حوا در ملکوت و در ملک
عقل کل و نفس کل؛ فصل عصمتیه فی کلمة فاطمیه
لولاک لما خلقت الأفلاک
مرغ محشر و امثال قرآن
آیهٔ نفس واحده؛ فهم ارتباط وحدت و کثرت
ختم جلسه و صلوات

نکات کلیدی

اصل لقاء الله به فرمایش ملا محسن در کلمات مکنونه معرفت دیدن توحید کنار کثرت و جمع کنار تفصیل است؛ فهم توحید صمدی — که کثرات شؤون یک حقیقت کلیه‌اند — همان لقاء است.
حضرات خمس یک حقیقت‌اند با رتبه: غیب مطلق (حضرت غیبیه)، غیب مضاف (عقول و ارواح)، شهود مضاف (مثال و برزخ)، شهود مطلق (طبیعت)، و کون جامع.
کون جامع آدم کلی و انسان کامل است نه صرفاً مصداق حضرت آدم؛ همهٔ حقایق در او به جمع و تفصیل‌اند.
جمع‌الجمع احدیت است؛ واحد و قهار با هم احدیت می‌شود. تفصیل از قلب شروع می‌شود و جمع روح است.
غیب و شهود از یکدیگر جدا نیستند؛ ارتباط عالم اله و کثرت انفکاک‌بردار نیست.
حکمت نشئهٔ جسدی آدم صورت ظاهر اوست؛ نشئهٔ روح صورت باطن است که ماتن آن را حق الخلق می‌خواند — همان مفاد آیهٔ فصلت.
باطن آدم حق است به اعتبار ربوبیت مر عالم و اتصاف به صفات الهیه؛ ظاهرش خلق است به اعتبار عبودیت و مربوبیت. حدیث «نزلونا عن الربوبیه…» همین مرز را نگه می‌دارد.
به اعتبار کونیه أنا عبدک می‌گوید و به اعتبار الهیه در خطبه‌ها أنا الحق؛ جامع این دو وجهه کون جامع است.
خلافت وقتی رواست که صفات مستخلَف‌عنه در خلیفه جمع باشد و هم به بالا شبیه باشد هم به پایین؛ این برزخیت است، برزخ جامع، صادر اول، مرتبهٔ عما، نفس الرحمن.
پیامبر با بدن عنصری در قوس صعود به همان مقام صادر اول رسید و اتحاد وجودی برقرار کرد؛ نه اینکه از ازل با همین بدن عنصری بوده باشد.
به نشئهٔ روحانیت از حق می‌گیرد و به نشئهٔ جسمانیت به خلق می‌رساند؛ مجموع این دو دولت مرتبه را تام می‌کند.
فآدم نفس واحده‌ای است که نوع انسانی از او آفریده شده؛ این دو رتبه — حق در مکمن غیب و خلق در جسد — در ما هم هست و راه خلیفةالله‌شدن مسدود نیست. غفلت ما از الهیت و بسنده‌کردن به ظاهر است.
در سلسلهٔ طولی آدم عقل اول و روح محمدی است؛ همهٔ انواع بلکه جمیع مخلوقات از نور اویند؛ ابوالکائنات و ام‌الاکوان. حتی حضرت آدم نوعی از حقیقت محمدیه فیض گرفته.
حقیقت انسانیه در همهٔ عوالم مظهر دارد. مظهر اول نفس الرحمن است مادون غیب‌الغیوب؛ پیامبر به اصاله به آن رسید، امیرالمؤمنین و زهرا به تبع.
در جبروت — تحت سیطرهٔ علی علیه‌السلام — آدم روح کلی (عقل اول، روح اعظم، تنزل الملائکه والروح) است و حوا نفس کلیه از ضلع ایسر عقل اول، چون رو به خلق و کثرت و ضعف دارد؛ یمین عقل اول جانب حق است.
حدیث خلقت حوا از دندهٔ چپ آدم با این رتبه فهم می‌شود نه با ظاهر جسمی. زن مقام پرورش و تربیت دارد؛ اگر وجههٔ چپ نبود روح کلی نمی‌توانست مادون را تدبیر کند. خانهٔ بی‌زن بی‌چراغ است.
«نساؤکم حرث لکم»: مرد دانه می‌کارد و زمین کشتزار مادر است.
در ملکوت — تحت سیطرهٔ صدیقه طاهره؛ از ملک به ملکوت جز به واسطهٔ او نتوان رفت — آدم نفس کلیه است و حوا طبیعت کلیه. فرق این دو موکول به جایی دیگر است چون از بحث لقاء الله امشب بیرون است.
در ملک، مصداق آدم و حوای عنصری و فرزندان‌اند؛ مردان رتبهٔ عقلی آدم و زنان ظهور حوای کلی و مقام نفس‌اند.
در فصل عصمتیه فی کلمة فاطمیه: عقل کل امیرالمؤمنین است و نفس کل فاطمه. اگر نفس نبود رابطهٔ حق و خلق قطع می‌شد و عقل ظهور نمی‌کرد.
روایت قدسی لولاک / لولا علی / لولا فاطمه خط‌خوردنی نیست؛ معنایش تفاضل رتبهٔ زهرا بر رسول و علی نیست، بلکه بدون مقام نفس نور اول پیاده نمی‌شد و عالمی نبود.
مثل مرغ امام باقر در محشر: جمع محبین برای دادن قسط نور، همان پرورش است. امثال قرآن را جز عالمان درنمی‌یابند.
علامه حسن‌زاده سوگند می‌خورد بدون این کتاب‌ها به باطن قرآن و فهم عمیق خطابات محمدی نتوان رسید؛ داستان زود فراموش می‌شود اما عقل پرورش می‌یابد.
همهٔ این متون برای رسیدن به نساء/۱ است: خلق از نفس واحده و بث رجال و نساء. فهم ارتباط وحدت و کثرت لقاء الله است؛ خلق ظهور حق است پس حق الخلق است و حرمت دارد. بحث ادامه دارد.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: لقاء الله؛ توحید صمدی؛ حضرات خمس؛ غیب مطلق / غیب مضاف / شهود مضاف / شهود مطلق؛ کون جامع؛ آدم کلی؛ انسان کامل؛ جمع و تفصیل؛ جمع‌الجمع؛ احدیت؛ اندماج؛ غیب‌الغیوب؛ نشئهٔ جسدی و روحی؛ حق الخلق؛ ربوبیت و عبودیت؛ مربوبیت؛ مراتب کونیه و الهیه؛ برزخ جامع؛ برزخیت؛ صادر اول؛ عما؛ نفس الرحمن؛ قوس صعود؛ اتحاد وجودی؛ نفس واحده؛ سلسلهٔ طولی؛ عقل اول؛ روح محمدی؛ حقیقت محمدیه؛ حقیقت انسانیه؛ سعهٔ وجودی؛ ابوالکائنات / ابوالاکوان / ام‌الاکوان؛ روح کلی / روح اعظم؛ نفس کلیه؛ طبیعت کلیه؛ ضلع ایسر و یمین؛ جبروت و ملکوت و ملک؛ عقل کل و نفس کل؛ مکمن غیب؛ سرّ سرّ.

آثار و منابع: کلمات مکنونه ملا محسن فیض کاشانی (لقاء الله = معرفت در جمع و تفصیل)؛ ممد الهمم علامه حسن‌زاده آملی، فصّ آدمی (شرح فصوص الحکم ابن‌عربی)؛ فصوص الحکم محیی‌الدین ابن‌عربی (ماتن: حکمة نشأة جسد آدم و روح او؛ فآدم النفس الواحدة)؛ شرح قیصری بر فصوص؛ نهج الولایه علامه حسن‌زاده (برزخ جامع)؛ فصل عصمتیه فی کلمة فاطمیه از رسائل علامه؛ حدیث «نزلونا عن الربوبیة فقولوا فینا حیث شئتم»؛ «أنا الحق» در خطبه‌ها؛ «أول ما خلق الله نوری»؛ «کنت نبیا وآدم بین الماء والطین»؛ روایت قدسی «لولاک لما خلقت الأفلاک…»؛ حدیث خلقت حوا از ضلع ایسر؛ مثل مرغ امام باقر علیه‌السلام در محشر؛ حدیث نفرین زمین بر مرد بی‌زن.

آیات یادشده: فاتحه/۱؛ فاتحه/۲؛ فاتحه/۵؛ غافر/۱۶؛ فصلت/۵۳؛ بقره/۱۵۶؛ قدر/۴؛ بقره/۲۲۳؛ عنکبوت/۴۳؛ نساء/۱.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.