دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ پنجاه‌ویکم سلسلهٔ «لقاء الله»، شب جمعه بیست‌وششم آبان ۱۴۰۱، قلهٔ بحث است: دو سه خط اول کلمهٔ لقاء الله از کلمات مکنونهٔ ملا محسن فیض کاشانی (ص ۳۴۸). فیض — برجسته‌ترین شاگرد ملاصدرا که علامه طباطبایی او را لطف خدا به زمانه خواند و علامه حسن‌زاده به آثارش تأکید دارد — لقاء را نزد اهل معرفت عبارت از معرفت حق در مقام جمع و تفصیل می‌داند؛ جمع احدیت است و تفصیل واحدیت. سپس چهار رؤیت می‌آید: حق در خلق، خلق در حق، وحدت در کثرت، کثرت در وحدت؛ به گونه‌ای که عارف به یکی از دیگری محجوب نشود، وگرنه توحید عددی یا شرک است. موضوع عرفان در مصباح الانس ابن‌فناری (نسخهٔ قدیم ص ۱۳؛ درس ۱۷۵ شرح فصوص قیصری علامه) وجود حق از حیث دو ارتباط است: ارتباط حق با خلق و انتشار خلق از حق. شب‌های جمعه زیربنایشان همین بوده. فص آدمی فصوص: اگر سریان حق در موجودات به صورت نبود عالم وجود نداشت؛ صمد جای خالی ندارد. اولین اسماء منتشر از ذات در کافی — با واوِ اعراب علامه که در چاپ افتاده — الله و تبارک و تعالی است؛ مصداق بیرونی الله پیامبر خاتم و قرآن و انسان کامل است. مثال دریا و موج برای سهولت است نه خود حقیقت؛ موج دریا نیست پس حلول نیست. افتقار عالم به حق در وجود است؛ ادب مع الله اقتضا می‌کند به حق فقر نسبت ندهیم، اشتیاق بگوییم نه احتیاج: کنز مخفی. دو ارتباط — وجود من از تو، ظهور تو به من — دامنهٔ لقاء است؛ حداقل لقاء، لقاء رب است و اوجش بهشت ذات. شصت جلسه مقدمهٔ همین دو سه خط بود؛ پنج شش جلسه چکش‌کاری مانده. میوهٔ اول: توحید ناب و خروج از شرک.

فهرست مطالب

استعاذه، بسم‌الله و افتتاح جلسه
قلهٔ بحث لقاء الله؛ کلمات مکنونهٔ فیض
کلمه‌ای در اشاره به معنای لقاء الله
رؤیت حق در خلق؛ سنریهم آیاتنا
رؤیت خلق در حق؛ اسم الظاهر
رؤیت وحدت در کثرت و کثرت در وحدت
عارف محجوب نمی‌شود؛ توحید عددی و شرک
موضوع علم عرفان؛ مصباح الانس و تمهید القواعد
سریان حق در موجودات؛ فص آدمی فصوص
صمدیت حق و قرب آیات
اولین اسماء منتشر از ذات؛ حدیث کافی
هو معکم أینما کنتم
خواب شیخ‌الرئیس؛ ملکوت مافوق ملک
مثال دریا و موج
موج دریا نیست؛ رد حلول
افتقار عالم به حق؛ ادب مع الله
کنز مخفی؛ اشتیاق نه احتیاج
ظهور تو به من از تو، وجود من از تو
دو ارتباط؛ دامنهٔ لقاء الله
نفس مطمئنه، بهشت ذات، شهدا و مقام عندالله
جمع‌بندی؛ توحید ناب و خروج از شرک

نکات کلیدی

امشب قلهٔ بحث لقاء الله است؛ همهٔ جلسات پیشین مقدمهٔ فهم همین کلمهٔ فیض بوده است.
کلمات مکنونه من علوم اهل الحکمة والمعرفة کتاب گران‌سنگ فیض است؛ صفحهٔ ۳۴۸ عنوانش لقاء الله است.
لقاء الله نزد اهل معرفت: معرفت حق در مقام جمع (احدیت) و تفصیل (واحدیت).
چهار رؤیت کامل عرفان: حق در خلق، خلق در حق، وحدت در کثرت، کثرت در وحدت؛ عارف به یکی از دیگری محجوب نمی‌ماند.
فقط حق دیدن و کثرات را ندیدن توحید عددی است؛ فقط کثرات دیدن و پرسیدن «خدا کو؟» نیز توحید عددی و شرک است.
موضوع علم عرفان وجود حق از حیث دو ارتباط است: ارتباط خالق با خلق، و انتشار و منتشی شدن خلائق از حق.
شب‌های جمعه زیربنا عرفان بوده با پایهٔ حکمت و در دلش اخلاق، تفسیر و گاه تاریخ اسلام.
ابن‌عربی در فص آدمی: اگر سریان حق در موجودات به صورت نبود عالم وجود نداشت؛ صورت اینجا به معنای ذات است (ذات به‌علاوهٔ صفات = اسم).
صمد یعنی لا جوف له؛ اگر جایی از حق خالی باشد صمدیت به‌هم می‌خورد.
آیات قرب: از رگ گردن نزدیک‌تر؛ ما از شما به او نزدیک‌تریم ولی نمی‌بینید؛ در انفس خودتان؛ سنریهم آیاتنا تا یتبیّن انه الحق.
حدیث کافی: اولین اسماء ظاهر الله و تبارک و تعالی؛ در چاپ، واوِ اعراب‌گذاری علامه حسن‌زاده افتاده و سه اسم یک اسم به‌علاوهٔ صفت خوانده می‌شود.
مصداق بیرونی الله پیامبر خاتم و قرآن و انسان کامل است؛ هو معکم أینما کنتم.
مثال دریا و موج برای تسهیل است؛ حقیقت مافوق آن است. شیخ‌الرئیس در برزخ گفت آنچه نوشتیم مغایر نیست، مافوق همین است؛ ملکوت باطن ملک است نه کنارگذاشتن ملک.
از حیث آبیت موج و دریا یکی‌اند (وحدت عین کثرت)؛ از حیث حد، موج محدود است و دریا لایتناهی، پس نه موج دریاست نه دریا موج.
حلول نیست: سنگ و انسان خدا نیستند؛ موج از دریاست و به دریا برمی‌گردد؛ ظهور دریا موج است و موج بی‌دریا هیچ است.
افتقار عالم به حق در وجود است؛ نسبت دادن افتقار به حق ادب مع الله نیست. حافظ: ما محتاج، او مشتاق.
حدیث کنز مخفی در کامل بهائی به نقل میرداماد: دوست داشتم شناخته شوم؛ اشتیاق است نه احتیاج.
دو ارتباط عرشی: وجود من از تو (اگر تو نبودی من نبودم) و ظهور تو به من (اسم ظاهر معطل نمی‌ماند). فهم این دامنهٔ لقاء الله است.
حداقل لقاء، لقاء رب است (یا ایها الانسان انک کادح الی ربک)؛ با صیرورت وجودی به حقیقت لقاء و بهشت ذات می‌رسد: ارجعی الی ربک، فادخلی فی عبادی، وادخلی جنتی.
عندالله در بیان آیت‌الله وحید (حلقهٔ وصل رسالت و ولایت) مقام فاطمه زهراست؛ شهید به آن سو سیر می‌کند. امشب بحث بوی شهدا داشت.
شصت جلسه مقدمهٔ دو سه خط اول این کلمه بود؛ حداقل پنج شش جلسه چکش‌کاری مانده. میوهٔ اول: خروج از شرک به توحید ناب؛ شرک آمرزیده نمی‌شود و اعمال حسنه را باطل می‌کند.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: لقاء الله؛ مقام جمع / مقام تفصیل؛ احدیت / واحدیت؛ رؤیت الحق فی الخلق؛ رؤیت الخلق فی الحق؛ وحدت در کثرت / کثرت در وحدت؛ توحید عددی؛ توحید ناب؛ توحید الصمد؛ موضوع عرفان؛ ارتباطین؛ سریان حق؛ صورت (= ذات در این موضع)؛ اسم = ذات + صفت؛ صمد / لا جوف له؛ هویت ذاتی / هو؛ حقیقت الحقائق؛ انسان کامل؛ مثال متصل دریا و موج؛ آبیت / مایعت؛ حلول؛ افتقار؛ ادب مع الله؛ اشتیاق نه احتیاج؛ کنز مخفی؛ دامنهٔ لقاء؛ رب؛ صیرورت وجودی؛ نفس مطمئنه؛ بهشت ذات؛ مقام عندالله.

منابع و ارجاعات: کلمات مکنونه من علوم اهل الحکمة والمعرفة ملا محسن فیض کاشانی، ص ۳۴۸ کلمهٔ لقاء الله؛ اسفار و مکتب ملاصدرا به نقل علامه طباطبایی؛ آثار فیض به تأکید علامه حسن‌زاده؛ مصباح الانس ابن‌فناری ص ۱۳ نسخهٔ قدیم؛ تمهید القواعد؛ درس ۱۷۵ شرح فصوص قیصری علامه حسن‌زاده؛ فصوص الحکم ابن‌عربی، فص آدمی (فصل اول از بیست‌وهفت فصل)؛ ممد الهمم در شرح فصوص الحکم علامه حسن‌زاده؛ اصول کافی کلینی، حدیث اسماء ظاهر (الله و تبارک و تعالی) با اعراب‌گذاری علامه و افتادگی واو در چاپ؛ کامل بهائی و نقل میرداماد از کنز مخفی؛ دیوان حافظ (جلوهٔ معشوق… ما به او محتاج بودیم او به ما مشتاق بود)؛ اشارات و تنبیهات ابن‌سینا و نقل خواب برزخی؛ حلقهٔ وصل رسالت و ولایت آیت‌الله وحید خراسانی (عندالله مقام فاطمه)؛ فصلت ۵۳؛ حدید ۳ و ۴؛ ق ۱۶؛ واقعه ۸۵؛ ذاریات ۲۱؛ بقره ۱۵۶؛ انشقاق ۶؛ فجر ۲۷–۳۰؛ نساء ۴۸.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.