دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ چهل‌ونهم سلسلهٔ «لقاء الله»، شب جمعه ۱۲ آبان ۱۴۰۱ و شام ولادت امام حسن عسکری علیه‌السلام، ادامهٔ بحث نور است. حجت‌الاسلام بیات می‌گوید هر کس نور وجودی دارد؛ حتی باطل‌رو هم بی‌نور نیست، رنگ نورش عوض شده. نور مطلق واحد است و از مشبّک وجود — که نخستین رنگش در صلب و رحم پدر و مادر در قوس نزول می‌خورد — به رنگ همان شبکه تابش می‌کند. لقاء قطعی، ملاقات ربّ مقیدِ خود است؛ لقاء الله ملاقات اسم مطلق از کانال انسان کامل. پیامبر وجود بی‌رنگ است و عین نور را منتشر می‌کند؛ ما فیلتر می‌شویم و نماد اسلام نیستیم. همهٔ عالم به‌سوی انسان کامل بازمی‌گردند («ایاب الخلق إلیکم»). میزان دیدار همان میزان زلالیِ انعکاس نور در آینهٔ نفس است. جهنم و بهشت هر دو نورند — جلال و جمال سیدالشهدا — با رنگ مختلف. روح و نور به جوهر اول و قدرت قدس نخستین برمی‌گردند؛ دم و شهوت در دنیا می‌مانند. علامه حسن‌زاده: هر کس با خودش محشور می‌شود و کتاب خودش است. از القاب امام عسکری نورالله است. نور در مقدس‌ترین جای وجود — عقل که شدت بگیرد قلب می‌شود — نهاده شده؛ لقاء با دیدهٔ عقل است. حیوان وهمانی است؛ انسان حتی وهمش عقلِ ساقط است. مشّاء از تربیع ادراک به تثلیث شیخ‌الرئیس رسید؛ عرفا وهم را جنس عقل می‌دانند. مس در مسیر نقره، تمثیل وهم در مسیر عقل است. در بهشت حواس و بدن هم هست چون در انسان عقلانی‌اند. عقل همان علم نوری است که باید چشید نه فقط حفظ کرد.

فهرست مطالب

استعاذه، بسم‌الله و صلوات افتتاحیه
سلام بر امام عصر و شب ولادت امام عسکری
هر کس نور وجودی دارد
نخستین رنگ در قوس نزول
لقاء ربّ مقید و لقاء الله مطلق
ایاب الخلق إلیکم؛ پدر نور و مادر رحمت
چگونه نور را ملاقات می‌کنیم؟
جهنم و بهشت نیز نورند
رجوع به جوهر اول؛ روح و نور
هر کس با خودش محشور می‌شود
نورالله؛ لقب امام عسکری
نور در مقدس‌ترین جای وجود
لقاء با دیدهٔ عقل؛ حساب قیامت به میزان عقل
قابض الأرواح و سنخیت نوری
یا حارِ همدان من یمت یرنی
وهمِ حیوان و عقلِ انسان
تربیع و تثلیث ادراک
مس در مسیر نقره
عقل، علم و نور

نکات کلیدی

هر موجودی نور دارد؛ حتی اگر «یخرجونهم من النور الی الظلمات» رخ داده باشد. نور مطلق واحد است؛ اختلاف در رنگ و شدت است نه در اصل نور.
نخستین رنگ و قید در قوس نزول، در نطفه و صلب و رحم پدر و مادر می‌خورد؛ از مافوق به مادون آمدن همان «انا انزلناه فی لیلة القدر» است. کانال وجودی و نسب خیلی مهم است؛ «کنتم فی الاصلاب الشامخة والارحام المطهرة».
«الطیبات للطیبین»: اگر رحم و صلب خبیث بود جفت نمی‌شدی. مهدی طاووس اهل‌الجنه است؛ طاووسیان با پرهای صداقت و امانت و شجاعت اهل او می‌شوند نه کرکسیان.
ربّ وجودی مقید و حدخورده است — جدول است نه رود نیل — اما همه ملاقاتش می‌کنند («فملاقیه»). الله مطلق است. از کانال ربّ خود به‌سوی الله می‌روی.
فیض علی الدوام لا یزال بر پیامبر و بر ما می‌تابد؛ پیامبر زلال و بی‌رنگ است و عین نور را منتشر می‌کند. ما فیلتر می‌شویم. اسوه فقط رسول خداست نه ما.
پدر همه نور است و مادر همه رحمت. بازگشت همهٔ خلائق — حتی کفار و شیاطین — به‌سوی انسان کامل است («ایاب الخلق إلیکم») چون مصداق اتمّ الله پیامبر و قرآنِ صمد است.
دیدن به میزان نور است: ظهر بهتر از غروب. به میزانی که نور را زلال منعکس کنی جلوی خودت را می‌بینی. مؤمن آینهٔ مؤمن است؛ یکی از دو مؤمن حضرت حق است.
مؤمنان در قیامت با نور پیشانی راه می‌روند؛ کفار نور ندارند چون آینه تاریک شده — رنگ عوض شده نه اینکه نور معدوم باشد.
جهنم تجلّی جلال سیدالشهدا و بهشت تجلّی جمال اوست؛ هر دو نورند با رنگ مختلف.
روایت بحار (باب اول کتاب الموت): هر کس به جوهر اولش برمی‌گردد؛ روح و نور به قدرت قدس نخستین رد می‌شوند. جوهر اول از اسامی صادر اول و مقام انسان کامل در قوس صعود است.
انسان چهار روح دارد، اهل‌بیت پنج تا (روح القدس شأن وجودی‌شان است). روح و نور ممزوج‌اند از تکلم اول و دوم خلقت؛ دم و شهوت مربوط به نشئهٔ طبیعت‌اند و در دنیا می‌مانند.
علامه حسن‌زاده: هر کس با خودش محشور می‌شود، به ملاقات خودش می‌رود، خود بهشت یا جهنم و کتاب خودش می‌شود. «اقرأ کتابک» یعنی خودت را بخوان؛ ملائکه از عمل تو نسخه برداشته‌اند. این معرفت نفس است.
از القاب امام عسکری نورالله است؛ چه میزان از آن نور جمع کنی همان میزان جلوت را در قیامت می‌بینی.
رفیعی قزوینی: هر کجا سلطان وجود قدم نهاد اساکر اسماء موجودند. جسم هم نور است (حیّ، قادر، مرید) اما نور کانال ربّ در مقدس‌ترین جا است: عقل که شدت گیرد قلب می‌شود («القلب حرم الله»).
«ویجعل الرجس علی الذین لا یعقلون»: آلودگی جایی است که عقل تعطیل است. لقاء با دیدهٔ عقل است؛ قیامت به میزان عقل حساب می‌کنند مثل دارایی دنیا. هیئت و مسجد بی‌کار عقلی فاتحه‌اش خوانده است.
ابصار و سمع و چشیدن انسان عقلانی است؛ نفس ناطقه از ملکوت وجود خود و صوت معلّم حقیقت استیفاء می‌کند. عالم مثال، ارواح، عقول، سپس عالم اله که شدت عقل است.
الله یتوفی الأنفس؛ قابض الأرواح کانال فیض است. سنخیت نوری تعیین می‌کند او را زیبا ببینی یا وحشتناک. در حقیقت خودت را در آینهٔ او می‌بینی. «من یمت یرنی»: مؤمن و کافر علی را وقت موت می‌بینند؛ یکی مشتاق موت می‌شود یکی می‌ترسد.
سلطان وجود حیوان وهم است؛ سلطان وجود انسان عقل. وهم انسان عقلِ ساقط است.
مشّاء متقدم تربیع ادراک (حس، خیال، وهم، عقل)؛ از ابن‌سینا تثلیث (حس، خیال، عقل) چون وهم از جنس عقل است. علامه در درس ۱۷۲ شرح فصوص: تمام عرفا قائل به تثلیث‌اند. ابصار از فراز کوه و از سوراخ سوزن هر دو ابصار است با سعه و ضیق؛ وهم معانی جزئیه و عقل معانی کلیه از یک جنس‌اند.
امام صادق: مس در مسیر نقره‌شدن فاسد شده. علامه همین را دلیل می‌گیرد که وهم مسِ عقل است. پس در انسان حس و خیال و وهم عقلانی‌اند؛ در بهشت هم حواس و بدن هست نه فقط روح.
عقل همان علم است اگر علم را نور بدانی: «العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء». علمی که باید چشید؛ حفظ ورزش فکری است به‌سوی چشیدن نه خودِ چشیدن. لقاءالله مسیر محتوم همه است؛ نروی سر به سنگ می‌خورد.

اصطلاحات و منابع

لقاء الله / لقاء ربّ: ملاقات اسم مطلق در برابر ملاقات ربّ مقیدِ وجودی؛ شب‌های جمعهٔ سلسله.
قوس نزول / صیرورت: تنزّل از مافوق به نشئهٔ طبیعت و رنگ‌گرفتن مداوم با خوراک و ادراک.
مشبّک / فیلتر وجود: شبکهٔ رنگی که نور واحد را به رنگ خود منتشر می‌کند.
جوهر اول / صادر اول: مقصد رجوع روح و نور؛ مقام انسان کامل در قوس صعود.
چهار روح: روح، نور، دم، شهوت؛ دو تای اول به قدرت قدس اولی، دو تای دوم در دنیا.
تربیع / تثلیث ادراک: حس–خیال–وهم–عقل در برابر حس–خیال–عقل (وهم = عقل ساقط).
سلطان وجود / اساکر اسماء: اصطلاح رفیعی قزوینی؛ اسمِ گل‌کرده در هر مرتبه.
قرآن: بقره/۲۵۷؛ قدر/۱؛ نور/۲۶ و ۳۵؛ انشقاق/۶؛ احزاب/۲۱؛ حدید/۱۲ و ۲۸؛ اسراء/۱۴؛ جاثیه/۲۹؛ یونس/۱۰۰؛ زمر/۴۲.
زیارت جامعهٔ کبیره: «ایاب الخلق إلیکم»؛ زیارات حسینی: «کنتم فی الاصلاب الشامخة…».
روایات: «المؤمن مرآة المؤمن»؛ «القلب حرم الله…»؛ «یا حار همدان من یمت یرنی»؛ «العلم نور یقذفه الله…»؛ روایت مس و نقره از امام صادق؛ روایت چهارم باب اول کتاب الموت بحار (یرجع کل الی جوهره الأول / فردت الروح والنور).
کلمات مکنونه ملا محسن فیض کاشانی (شاگرد ملاصدرا) — وعدهٔ ورود بعدی به حدیث لقاءالله.
بحار الأنوار، کتاب الموت مرحوم مجلسی؛ شرح آن در کانال مرام گمنامی (حدود جلسهٔ ۲۴–۲۵).
علامه حسن‌زاده آملی: شرح فصوص جلسهٔ ۱۷۲ (تثلیث عرفا؛ روایت مس)؛ جملهٔ «هر کس با خودش محشور می‌شود».
علامه سید ابوالحسن رفیعی قزوینی: اساکر اسماء.
ابن‌سینا (شیخ‌الرئیس) و فلاسفهٔ مشّاء در مراتب ادراک.
دعای نور: «بسم الله نور، بسم الله نور النور».
القاب امام عسکری: نورالله؛ المهدی طاووس اهل الجنة.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.