دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ سی‌وچهارم سلسلهٔ «لقاء الله» حجت‌الاسلام بیات، اولین شب جمعهٔ ماه رمضان (۱۸ اسفند ۱۴۰۱)، از پیکر واحد مؤمنان آغاز می‌شود: جدایی دو برادر مؤمن مانند جدا شدن عضو از بدن است؛ تخریب آبرو و قیافه‌گرفتن بر هم، به‌جای دشمن، امام را نگاه می‌دارد. تا دل‌ها یکی نشود ندبه ظهور نمی‌آورد. شرطی که امام صادق علیه‌السلام نهاده‌اند این است که دست در جیب برادر بروی و او ناراحت نشود؛ تعارف زبانی کافی نیست. خانه‌گشادی بی‌توجه به هم‌هیئتیِ مستأجر، و بسته‌های ناچیز شب عید در برابر اشک گیرندگان، نشانهٔ فاصله با آن شرط است. عالمی در دم مرگ از کمیِ بدهی می‌گریست چون آبرو کم گذاشته بود برای خریدن آبروی محبّان. سپس بحث حروف توحید صدوق به حرف غین می‌رسد: غین از اسم غنی است که مطلقاً حاجت بر او روا نیست و بیش از نیاز نمی‌دهد تا خراب نشوی. چاره‌ای جز چشیدن اسماء در نشئهٔ طبیعت نیست؛ وگرنه برزخ کلاس جبرانی است. رمضان ظرف تنزّل ملائکه و روح است؛ خلأ باطن یا مهبط ملک است یا مدخل شیطان. سه مرحلهٔ لقاء: محو (فنای افعال؛ لا حول ولا قوة إلا بالله)، طمس (فنای صفات؛ لا إله إلا الله)، محق (فنای وجود در وجود صمدی؛ یا هو یا من لا هو إلا هو). فنا نابودی نیست؛ من عرف نفسه نه من أفنی نفسه. شهید این سه گام را در یک آن برمی‌دارد و نظرش به وجه الله شهود است نه رؤیت؛ درس نودوهفت شرح فصوص. خواب حداقل تمثل و صیرورت است؛ ملاک درستی راه، به گفتهٔ ابن عربی در کُنه فصوص، نفس خود سالک است.

فهرست مطالب

پیکر واحد مؤمنان؛ قدر برادر و خواهر ایمانی
نطفه و جیفه؛ بشکهٔ کثافت میان دو حقارت
اهانت به دوستِ آقا، اهانت به امام است
شرط ظهور: دست در جیب برادر
خانهٔ بزرگ‌تر و رفیقِ له‌شده زیر مستأجری
عالمی که از کمیِ بدهی می‌گریست
ورود به لقاءالله؛ ادامهٔ تفسیر حروف
ملکوت حروف؛ ظاهر کاغذی و باطن تا خدا
حرف غین از الغنی
چاره‌ای جز چشیدن اسماء نیست
رمضان؛ نزول ملائکه یا جای خالی برای شیاطین
سه مرحله در سیر لقاءالله
گام نخست: محو؛ توحید افعالی
گام دوم: طمس؛ فنای صفات در صفات حق
گام سوم: محق؛ فنای وجود در وجود صمدی
فنا نابودی نیست؛ من عرف نفسه نه من أفنی نفسه
دعای بعد از نماز امیرالمؤمنین
آخر لقاءالله؛ ترس از جمع کردن سفره
شهادت؛ سه گام در یک آن
خواب؛ حداقل تمثل و صیرورت الی الله
ملاک راه، نفس خودت است

نکات کلیدی

مؤمنان عضو یک پیکرند؛ جدایی دو برادر مؤمن دردی مانند قطع عضو می‌آورد. اگر در نبود برادران و خواهران ایمانی خوش بگذرد، راه می‌لنگد.
زیرپای‌خالی کردن، آبروریزی و ذره‌بین روی عیب رفیق، قیافه‌گرفتن بر هم است نه بر دشمن؛ پابرهنه‌های ابی‌عبدالله و یاران امام عصر همین جمع کوچک زیر پرچم‌اند.
به قول امیرالمؤمنین علیه‌السلام آغاز ابن‌آدم نطفه است و پایانش جیفه و میان این دو ظرف پلیدی؛ حتی از کار افتادن دفع می‌تواند به حال مرگ بیندازد. با این حال چه فخری بر هم می‌گیریم؟
اهانت به دوست امام، اهانت به خود امام است؛ حضرت راه و سلام را بر کسی که دوستش را سوار نکرد بست.
تا دل‌ها یکی نشود ظهور نمی‌آید؛ ندبه و فریاد بدون یک‌دلی امام را نمی‌آورد. زن و مرد، سر و ته یک کرباس‌اند. همین سخن عرشی است، نه فقط حرف‌های عجیب ملکوتی.
شرط امام صادق علیه‌السلام: وقتی پولت تمام شد از جیب رفیقت برداری و او ناراحت نشود. بحث دزدی نیست؛ یکی شدن زندگی‌هاست. تا آن‌جا نرسیده‌اید، بروید؛ منتظر ما نباشید.
گشاده‌دادن به زن و بچه دستور اهل‌بیت است، اما بی‌توجهی به هم‌گریه‌کنِ له‌شده زیر مستأجری دینداری نیست. شرم از خانوادهٔ سه‌فرزندی روی موتور در برابر ماشین خود.
چهل بستهٔ غذایی شب عید با پول خود حاضران و آرد هیئت، در برابر اشک گیرندگانی که حتی لباس روحانی را دعا می‌کردند، نشان می‌دهد به کجا رسیده‌ایم.
عالم معاصر در دم مرگ از پانصد هزار تومان بدهی — معادل دو طبقه خانه آن روز — نمی‌گریست که چرا بدهکار است؛ می‌گریست که چرا بیشتر آبرو نداشت تا آبروی محبّان اهل‌بیت را بخرد.
ادامهٔ باب تفسیر حروف المعجم توحید صدوق، روایت امام رضا از پدران تا امیرالمؤمنین: حرف غین.
لفظ ملکی غین روی کاغذ است؛ ملکوت هر چیز به دست خداست. حروف جزئیّه تا حروف عالیات همه شأن نزول و باطن دارند. نچشیدن در دنیا، معطّلی برزخی می‌آورد؛ بعضی هفتاد هزار سال.
«والغین من الغنی الذی لا یجوز علیه الحاجة علی الاطلاق»: غنی یکی از امّهات اسماء است؛ بیش از نیاز نمی‌دهد تا خراب نشوی. غنا با حکمت جمع است، نه ریختن هر خواهش مثل پدر و مادر بی‌حکمت. اصرار بر خلاف صلاح بحث جداست.
هیچ چاره‌ای جز چشیدن اسماء در نشئهٔ طبیعت، در کمون ذات و سرّ و سرّ، نیست. علم کاغذی اسم، لقاء نیست.
رمضان ظرف «تنزّل الملائکة والروح فیها» است. اگر ملک در صُقع نفس نازل نشود، شیاطین جای آن را می‌گیرند. لحظهٔ تمثّل یا القا یا الهام از جنس وحی — زیر نظر نفس کلّی و عقل کلّی — همان نزول ملک و ارتباط با اسم است. رابطهٔ روح و ملائکه و اسماء به بحث‌های رمضان کانال مراقبهٔ گمنامی حوالت شد.
سه مرحله: محو = فنای فعل خود و دیگران در فعل حق = توحید افعالی = لا حول ولا قوة إلا بالله العلی العظیم.
طمس = فنای صفات در صفات حق، با موت اختیاری پیش از اجل = لا إله إلا الله؛ الله مستجمع جمیع اسماء و صفات و رب العالمین است (رب، رازق، حافظ، ساتر، صانع، قادر). فرق اسم زبانی (خدا، یزدان، God) با اسماء حقیقی به جلسهٔ بعد ماند.
محق = فنای وجود خود و همهٔ وجودات در وجود صمدی حق. آنچه مشهود است وجود است. ذکر حیات قلب از علامه: یا حی یا قیوم یا من لا إله إلا أنت؛ و ذکر فنا: یا هو یا من لا هو إلا هو. اگر با توجه بگویی و کمرت نگیرد، توجه عرفانی نبوده.
فنا نابودی نیست؛ وجود عدم نمی‌شود. علامه در شرح فصوص: من عرف نفسه نه من أفنی نفسه. لفظ خاکی نردبان است نه مقصد.
دعای بعد از نماز امیرالمؤمنین در مفاتیح؛ تجربهٔ استاد حدود بیست‌وچهارـ‌پنج‌سالگی در مسجد جامع سنگر: دعا چنان گرفت که گمان از دست رفتن کرد؛ شاگرد بعدی آیت‌الله مصباح گفت با این دیگر کاری نمی‌شود کرد. ذکر یا هو در آن مندمج است؛ متن کامل را امشب نخواند.
استاد از ترس احتمال جمع کردن سفرهٔ لقاءالله، آخر بحث را زودتر ارائه کرد؛ وگرنه سی‌چهل جلسه بعد می‌رسیدند.
شهید سه گام محو و طمس و محق را در یک آن برمی‌دارد، خلوتی با خدا و نظر به وجه الله. درس ۹۷ شرح فصوص علامه: محق رؤیت نیست، شهود و مقام شهادت است. از وسط گناه شهادت نخواه؛ دهان را ببند.
خواب حداقل تمثّل و لقاء و صیرورت است؛ برخی به‌سوی اسماء جلال می‌روند و برخی جمال. خواب آدامسِ کش‌آمده و خفه‌کننده ظاهراً وحشتناک و باطناً پرمعناست. خواب‌های تحت مراقبه حجّت و ملاک پیدا می‌کنند.
نکتهٔ ابن عربی در کُنه فصوص، به نقل علامه: برای درستی راه، تمثّلات، الهامات، القائات و خواب‌ها، نفس خودت ملاک خودت است.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: پیکر واحد مؤمنان؛ لقاءالله و لقاء رب؛ شأن نزول حروف؛ حروف جزئیّه و حروف عالیات؛ نشئهٔ ملک و ملکوت؛ اسم غنی و اسماء مادرگونه (امّهات اسماء)؛ چشیدن اسماء؛ کمون ذات؛ سرّ و سرّ؛ صُقع نفس ناطقه؛ تمثّل، القا، الهام؛ نفس کلّی و عقل کلّی؛ نزول ملائکه و روح؛ محو، طمس، محق؛ توحید افعالی؛ موت اختیاری و اجل حتمی؛ فنا (نه نابودی)؛ وجود صمدی؛ حیات قلب؛ نظر به وجه الله؛ رؤیت و شهود؛ صیرورت الی الله؛ اسماء جلال و جمال؛ ملاک نفس.

آثار و منابع: توحید شیخ صدوق، باب تفسیر حروف المعجم (روایت امام رضا علیه‌السلام از پدران تا امیرالمؤمنین؛ حرف غین)؛ شرح فصوص‌الحکم ابن عربی، درس‌های علامه حسن‌زاده آملی (از جمله درس نودوهفت دربارهٔ محق)؛ مفاتیح الجنان شیخ عباس قمی، دعای بعد از نماز امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛ بحث قلب در قرآن (برنامهٔ صداوسیما)؛ کانال مراقبهٔ گمنامی و فایل‌های درون‌مایهٔ ماه رمضان؛ اشاره به حافظ («باش تا صبح دولت بدمد») و سخن علامه («این زمان بگذار تا وقت دگر»).

آیات یادشده: یس/۸۳؛ بقره/۲۸۴؛ قدر/۴؛ فاتحه/۲.

روایات و اذکار: «واجمع فی جوارک مع المؤمنین»؛ کلام امیرالمؤمنین دربارهٔ نطفه و جیفه و وعاء غائط؛ شرط ظهور از امام صادق علیه‌السلام (دست در جیب برادر)؛ «والغین من الغنی الذی لا یجوز علیه الحاجة علی الاطلاق»؛ لا حول ولا قوة إلا بالله العلی العظیم؛ لا إله إلا الله؛ یا حی یا قیوم یا من لا إله إلا أنت؛ یا هو یا من لا هو إلا هو؛ الله‌اکبر؛ صلوات با تعجیل فرج.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.