دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

این جلسه از سلسلهٔ «لقاء الله» حجت‌الاسلام بیات، پس از روضه و با توسل به امام عصر، معنای وجه الله را از وجه انسان می‌گشاید: وجه آن جهتی است که آثار و قوای وجودی بیشتر در آن ظهور کرده. اگر شهید به وجه الله نظر می‌کند، پرسش این است که سمتِ ظهور آثار حق کدام است. روایت آتش امیرالمؤمنین به یهودی پاسخ می‌دهد: آتش به همه سو وجه دارد؛ پس به هر طرف رو کنی وجه الله است. در عین حال وجه الله الأعظم صادر اول و وجود منبسط در قوس صعود است و کلمات تامّات چهارده نور پاک‌اند. ربّ هر کس به قدر سعهٔ اوست و ضیق را خود انسان پدید می‌آورد. عوالم تو در تو‌اند؛ شدت وجود از سعهٔ ظرف است نه از آب‌تر بودن آب. لقاء چشیدن لایه‌های پنهان‌تر است، نه تقرب به جسمی در عرش؛ موتوا قبل أن تموتوا چشیدن این سعه در حیات است وگرنه سکرات هنگام انصراف نفس ناطقه از بدن پیش می‌آید. مدارج لقاء به بطون حروف قرآن است؛ معرفت الله عین معرفت امام است. هر تنزیلی شأن نزول دارد — حتی آهن و شخص انسان و حروف هجاء. حدیث باب سی‌ودوم توحید صدوق از امام رضا از امیرالمؤمنین: الف آلاء الله، باء بهجة الله، تاء تمام الأمر بقائم آل محمد.

فهرست مطالب

بسم‌الله، توسل به امام عصر و افتتاح جلسه
وجه انسان: جهتی که آثار وجودی در آن بیشتر ظهور کرده است
اگر وجه، سمتِ ظهور آثار است، سمت خدا کدام است؟
روایت آتش: یهودی و وجه الله
وجه الله الأعظم: صادر اول و قوس صعود
دنیا نسبت به مثال ضیق است؛ عوالم تو در تو‌اند
موتوا قبل أن تموتوا: چشیدن سعه در همین نشئه
سرازیری قبر: انصراف نفس ناطقه از بدن
مدارج لقاء و بطون حروف قرآن
معرفت الله عین معرفت امام؛ همهٔ اشیا شئون امامت‌اند
تنزل از خزائن: تجلی است نه تجافی
خلق از کتم عدم: حدود از عدم است نه وجود
شأن نزول فقط مال آیات نیست؛ آهن و انسان و شخص تو هم شأن نزول دارند
متن روایت را بخوانید نه فقط برداشت حکما
حدیث توحید صدوق: دیه و حروف هجاء
الف: آلاء الله
باء: بهجة الله و بدیع السموات والأرض
تاء: تمام الأمر بقائم آل محمد
خاتمه: حرمت حروف تا تمام الأمر به قائم

نکات کلیدی

وجه انسان صورت اوست چون قوای باصره، سامعه، بویایی، چشایی، تفکر و قلب بیشتر در آن جهت تجسّم و تجلّی کرده‌اند.
یکی از معانی لقاء پروردگار لقاء وجه خداست؛ امام فرموده شهید به وجه الله نظر می‌کند.
روایت آتش: وجه آتش همهٔ جهات است؛ وجه الله نیز جامع‌الاطراف است و به هر سو رو کنی آثار حق است.
همهٔ نظام هستی آیات، کلمات، مظاهر و مجالی الهی است؛ جایی خالی از اثر حق نیست.
وجه الله الأعظم صادر اول و وجود منبسط در قوس صعود است؛ اهل‌بیت در نشئهٔ طبیعت به آن مقام رسیده‌اند.
کلمات تامّات الهی چهارده نور پاک‌اند که کلهم نور واحدند.
اگر کانال وجود چنان باز شود که همهٔ اسماء در انسان قرار گیرد، زیارت وجه الله الأعظم است؛ وگرنه ربّ هر کس در حد تجلّی اسمی است که در حصّهٔ او جاری شده و ضیق را خود او ایجاد کرده است.
وحدت شخصیهٔ وجود ذاتِ مظاهر است در سعه و ضیق، نه ذاتِ مراتب در شدت و ضعف.
دنیا نسبت به برزخ ضیق و تاریک است؛ برزخ نسبت به دنیا نورانی و وسیع‌تر است. عوالم تو در تو و لایه به لایه‌اند، نه اینکه دنیا تمام شود بعد برزخ شروع شود.
آب برکه و آب اقیانوس هر دو آب‌اند؛ شدت وجود از سعهٔ ظرف و مظهر است نه از آب‌تر بودن حقیقت وجود.
عالم عقل مشکلاتی را می‌گشاید که عالم خیال نمی‌تواند؛ وجه اللهی عوالم بالاتر تام‌تر است.
موتوا قبل أن تموتوا یعنی همین‌جا از ضیق دنیا به سعهٔ برزخی، عقلی و قلبی برو؛ وگرنه بالاجبار می‌برندت و مواجهه با سعهٔ اتمّ سکرات و بی‌هوشی می‌آورد.
سرازیری قبر لحظهٔ انصراف کامل نفس ناطقه از بدن جسمانی به‌سوی بدن برزخی است، نه فروکردن جسد در قبر فیزیکی.
لقاء چشیدن و شهود لایه‌های پنهان‌تر وجود است، نه نزدیک شدن به جسمی نشسته در عرش.
عروج به قدر لقاء است و لقاء به قدر مدارج؛ مدارج به عدد آیات‌اند و هر آیه و حتی هر حرف بطون دارد. علامه حسن‌زاده حدیث هفتاد هزار معنا برای هر حرف را — به‌عنوان عدد کثرت — تأکید می‌کرد.
وعاء معرفت قلب است و درون‌مایهٔ عبادت معرفت است؛ معرفت الله عین معرفت امام است و امام زمان مصداق اسم جمع الله در میان موجودات است. همهٔ اشیا شئون امامت‌اند.
تنزل از خزائن ذات تجلی است نه تجافی؛ خط پیوسته قطع نمی‌شود و هیچ شیء به تمامه نازل نشده وگرنه اتصال به حق قطع می‌شد.
خلق از کتم عدم خلق حدود است نه وجود؛ موج حد دریاست، آب موج از پیش خود دریا بوده است.
هر تنزیلی شأن نزول دارد: آیه، آهن، نوع انسان و شخص هر فرد. انسان باید شأن نزول نفس ناطقهٔ خودش را بجوید.
علامه تأکید داشت متن روایات خوانده شود نه فقط برداشت حکما و عرفا؛ در روایت غذای جدول وجودی شخص نیز هست.
باب ۳۲ توحید صدوق: دیهٔ کسی که بر اثر ضربه برخی حروف هجاء را نتواند ادا کند به همان میزان تنظیم می‌شود؛ سپس امام رضا از امیرالمؤمنین معانی الفبا را نقل می‌کند.
الف آلاء الله (نعمت‌ها) است؛ باء بهجة الله و باقی و بدیع السموات والأرض؛ تاء تمام الأمر بقائم آل محمد. حروف حرمت دارند.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: وجه الله؛ وجه الله الأعظم؛ قوای نفس ناطقه؛ اظلال، آیات، کلمات، مظاهر و مجالی الهی؛ صادر اول؛ وجود منبسط؛ قوس صعود؛ نفس الرحمن؛ برزخ جامع؛ کلمات تامّات؛ کلهم نور واحد؛ ربّ و ربّک؛ وحدت شخصیهٔ وجود؛ ذاتِ مظاهر؛ سعه و ضیق؛ تشکیک؛ عالم دنیا / مثال / برزخ / عقل / قلب؛ شدت وجود؛ اوعیه؛ موتوا قبل أن تموتوا؛ سکرات مرگ؛ انصراف نفس ناطقه؛ بدن برزخی؛ لقاء به‌معنای چشیدن و شهود؛ مدارج و بطون آیات؛ وعاء معرفت؛ اسم جامع الله؛ شئون امامت؛ تجلی و تجافی؛ خزائن و قدر معلوم؛ سرّ القدر؛ کتم عدم؛ حد و وجود؛ شأن نزول؛ حروف هجاء؛ آلاء؛ بهجة الله؛ تمام الأمر.

آثار و منابع: توحید شیخ صدوق، باب سی‌ودوم (تفسیر حروف المعجم)، روایت امام رضا از امیرالمؤمنین در الفبا و دیهٔ لکنت حروف؛ دروس معرفت نفس علامه حسن‌زاده آملی (دروس ابتدایی ششم تا دهم و اشاره به درس چهلم)؛ تأکید علامه بر حدیث هفتاد هزار معنا برای هر حرف قرآن (استاد منبع را میان جامع ترمذی و کافی مردد دانست)؛ زیارت جامعهٔ کبیره («طابت وطهرت بعضها من بعض»)؛ زیارت آل یاسین («یا داعی الله وربانی آیاته»)؛ اشارهٔ محتمل به دعای سمات در خلق از کتم عدم؛ سخن امام خمینی دربارهٔ نظر شهید به وجه الله.

آیات یادشده: فاتحه/۱، ۲، ۵؛ بقره/۳۱ و ۱۱۵؛ حجر/۲۱؛ انبیاء/۳۰؛ فرقان/۴۵؛ حدید/۲۵؛ رحمن/۱۳؛ انشقاق/۶.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.