دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ هفدهم سلسلهٔ «لقاء الله» حجت‌الاسلام بیات، شب جمعه و شب معراج امام عصر علیه‌السلام، جمع‌بندی وجوه وجه الله و تثبیت وجه سوم است: وجه به‌معنای نمود الهی. استاد یادآوری می‌کند که اهل بیت گاه وجه را ثواب و ابتغای رضا گرفته‌اند چون مخاطب سعهٔ وجودی تحمل کشف و شهود را نداشته و امیرالمؤمنین کسی را با همین معنا آرام کرده است؛ آیات رعد ۲۲ و روم ۳۸ و بقره ۲۰۷ و ۲۶۵ همین ابتغاء وجه/مرضات را نشان می‌دهند و دیدن وجه اتم اهل بیت نیز بدون رسیدن به مقام رضا ممکن نیست. حدّاقل ملاقات، ربّ خود انسان و دیدن امیرالمؤمنین است — حتی برای کافر — اما کیفیت دیدار به آینهٔ وجود بیننده برمی‌گردد، چنان‌که قابض الارواح را هر کس نار یا نور، گل یا خار می‌بیند. حدّ اعلا لقاء الله است نه لقاء رب: زیارت اسم جامع و همهٔ اهل بیت، از جمله صدیقهٔ طاهره و امام عصر، که مخصوص شیعهٔ اثنی‌عشریِ رسیده به الحاق و شفاعت است. نظر اصلی و غالب مفسران نمود است: عدم فرض ذهنی است، وجود مشهود و عین حق است، کثرات نمود حق‌اند؛ عامش «فأینما تولوا فثم وجه الله» است و خاصش وجه الله الاعظم در دعای ندبه و کمیل، محل تجلی اتم اسماء، ولایت کلیه و حکیم علی‌الاطلاق. فنا و بقا را نباید چنین فهمید که جز چهارده نور همه فانی‌اند؛ وجه یعنی طریق و ناحیهٔ مقدسه و رابطهٔ فیض. حدیث امام رضا وجه را انبیا و رسل و حجج می‌داند؛ جامعه می‌گوید من اراد الله بدأ بکم؛ کافی می‌گوید نحن وجه الله و در تفسیر «کل شیء هالک إلا وجهه» امام صادق وجه را راه ورود به خدا می‌گیرد نه چهره‌ای جسمانی. این عرفان نظری عیناً عملی است چون قرار است بچشی و لمس کنی؛ سکره همان مواجههٔ ناگهانی با وجه الله است پس باید از همین دنیا آشنا شد. اوج حال کنار ضریح سیدالشهدا همان اوج روضه در هیئت است؛ پیغمبر دعا می‌آموزد اللهم ارزقنی لذة النظر الی وجهک و الشوق الی لقائک و صدیقهٔ طاهره برد العیش بعد الموت را با نظر به وجه می‌خواهد.

فهرست مطالب

استعاذه، سلام بر امام عصر و هدیهٔ صلوات
جمع‌بندی وجوه وجه الله
وجه دوم: ابتغاء وجه به‌معنای رضایت و ثواب
آیهٔ بیست‌ودو سورهٔ رعد
آیهٔ سی‌وهشت سورهٔ روم
ابتغاء مرضات الله در سورهٔ بقره
حدّاقل و حدّ اعلای ملاقات
وجه سوم: وجه الله به‌معنای نمود الهی
نمود عام: فأینما تولوا فثم وجه الله
نمود خاص: وجه الله الاعظم
لقاء رب در برابر لقاء الله؛ محرم شدن با اسماء
حدیث امام رضا علیه‌السلام: وجه الله انبیا و رسل و حجج‌اند
زیارت جامعهٔ کبیره: من اراد الله بدأ بکم
کافی: نحن وجه الله
کافی: کل شیء هالک إلا وجهه
کربلا و روضه: چشیدن همین‌جا برای دیدن آنجا
کنز العمال: اللهم ارزقنی لذة النظر الی وجهک
دعای صدیقهٔ طاهره در صحیفهٔ فاطمیه
دو رسالهٔ لقاء الله: میرزا جواد آقا و علامه حسن‌زاده

نکات کلیدی

اهل بیت گاه وجه الله را ثواب و ابتغای رضا فرموده‌اند چون مخاطب سعهٔ وجودی تحمل حقیقت رؤیت و کشف را نداشته و بیم کفر می‌رفته است.
امیرالمؤمنین کسی را که از خبر ملاقات خدا منفجر می‌شد آرام کرد و فرمود منظور ثواب الهی است.
در رعد ۲۲ صبر برای ابتغاء وجه رب است و در روم ۳۸ خیر برای کسانی است که وجه الله را اراده کرده‌اند؛ بقره ۲۰۷ و ۲۶۵ همان معنا را ابتغاء مرضات الله می‌گویند.
دیدن وجه اتم اهل بیت بدون رسیدن به مقام رضایت دوطرفه — خدا از بنده و بنده از خدا — ممکن نیست.
حدّاقل قطعی ملاقات، ربّ خود انسان و دیدن امیرالمؤمنین است برای کافر و مؤمن؛ حدّ اعلا لقاء الله است: زیارت اسم جامع و همهٔ اهل بیت.
کلهم نور واحد و طابت وطهرت بعضها من بعض؛ اختلاف اسامی و شئون مربوط به نشئهٔ دنیاست، چنان‌که شأن قیام اباعبدالله را هیچ‌کدام به آن شکل نداشتند.
بقیهٔ وجوه الهی — جز امیرالمؤمنین — را تا به مقام رضا نرسی نمی‌بینی؛ لقاء الله به اصل الحاق و شفاعت و تشیع اثنی‌عشری گره خورده است.
نظر غالب و مطمئن: وجه الله نمود الهی است. عدم فرض ذهنی است؛ وجود مشهود و عین حق است؛ کثرات نمود حق‌اند به قدر سعهٔ وجودی.
نمود عام همهٔ خلائق است: به هر سو رو کنی شأنی از شئون حق است. نمود خاص وجه الله الاعظم است: محل تجلی اتم اسماء، ولایت کلیه، حکیم علی‌الاطلاق با علمی عارضی نه ذاتی.
«وجه باقی بعد فناء کل شیء» یعنی همه جز چهارده نور فانی می‌شوند؟ نه؛ وجه اینجا طریق و جهت و ناحیهٔ مقدسه و رابطهٔ فیض خالق و مخلوق است.
لقاء ربّک مواجهه با همان اسم پیاده‌شده در وجود است؛ لقاء الله زیارت وجه اتم است: امام عصر و صدیقهٔ طاهره. تا اسماء به قدر سعه در تو پیاده نشود محرم زیارت حضرت زهرا نیستی؛ وجه الله الاعظم شدن برای ما نشدنی است.
کافر و مؤمن امیرالمؤمنین را یک کیفیت نمی‌بینند؛ قابض الارواح وجود واحد است و هر کس در آینهٔ خود او را نار یا نور، گل یا خار می‌بیند. شفاعت معنای هم‌سنخی می‌دهد.
امام رضا: وجه الله انبیا و رسل و حجج‌اند که به‌وسیلهٔ ایشان به خدا و دین و معرفتش توجه می‌شود. دین باطن و فطرت است و شرع ظاهر آن.
جامعهٔ کبیره: من اراد الله بدأ بکم؛ بکم فتح الله وبکم یختم؛ توحید جز از کانال وجودی اهل بیت پذیرفته نمی‌شود.
کافی: نحن وجه الله نتقلب فی الأرض بین أظهرکم. امام صادق در تفسیر کل شیء هالک إلا وجهه قول جسم‌انگارانه را قولی عظیم می‌خواند و وجه را راه ورود به خدا می‌گیرد: وجه الله الذی یؤتی منه؛ باب الله بقیةالله است.
عرفان نظری این شب‌ها عیناً عملی است چون قرار است بروی ببینی و بچشی. الف و لام «یا ایها الانسان» استقرایی است؛ ملاقات قطعی است؛ بهتر که در دنیا باشد تا سکرهٔ مواجههٔ ناگهانی با امیرالمؤمنین نباشد.
اوج حال کنار ضریح سیدالشهدا همان اوج روضه در هیئت است؛ اجابت دعا تحت قبه قطعی است. اگر لب مرگ نشناسی، دیدن چهرهٔ واقعی مولا ترس است نه لذت.
پیغمبر به زید بن ثابت آموخت در دعا بگویی: اللهم ارزقنی لذة النظر الی وجهک والشوق الی لقائک؛ نظر نگاه عمیق است نه رؤیت سطحی و بدون معرفت شوق نمی‌آید.
صدیقهٔ طاهره برد العیش بعد الموت را با نظر به وجه می‌خواهد. رسالهٔ میرزا جواد فکری‌تر و رسالهٔ علامه حسن‌زاده عملی‌تر است؛ متن جلسات رسالهٔ علامه است.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: وجه الله؛ ذات الشیء / وجه الشیء؛ ابتغاء وجه؛ ابتغاء مرضات الله؛ سعهٔ وجودی؛ ثواب الهی؛ کشف و شهود؛ ربّ و الله؛ اسم جامع؛ وجه اتم / وجه الله الاعظم؛ کلهم نور واحد؛ طابت وطهرت بعضها من بعض؛ نشئهٔ دنیا؛ ناحیهٔ مقدسه؛ رابطهٔ فیض؛ نمود؛ عدم، وجود، نمود؛ وجود صمدی؛ کثرات؛ ولایت کلیه؛ حکیم علی‌الاطلاق؛ علم ذاتی و عارضی؛ فنا و بقا؛ طریق / جهت؛ محرم اسماء؛ مظهر اسم العلیم؛ قابض الارواح؛ هم‌سنخی / شفاعت؛ باب الله؛ سکره؛ نظر و رؤیت؛ برد العیش.

منابع و ارجاعات: اسفار اربعهٔ ملاصدرا؛ دروس معرفت نفس علامه حسن‌زاده آملی (درس اول؛ اشاره به درس ۴۴)؛ شرح قیصری بر فصوص الحکم؛ دعای ندبه («أین وجه الله الذی إلیه یتوجه الأولیاء»، «أین باب الله الذی منه یؤتی»)؛ دعای کمیل («بنور وجهک الذی أضاء له کل شیء»، «بوجهک الباقی بعد فناء کل شیء»)؛ دعای توسل («یا وجیهاً عند الله»)؛ زیارت جامعهٔ کبیره (امام هادی علیه‌السلام)؛ بحارالأنوار ج۴ ص۳ (حدیث امام رضا در وجه الله)؛ الکافی ج۱ ص۱۴۳ («نحن وجه الله نتقلب…» و تفسیر «کل شیء هالک إلا وجهه»)؛ کنز العمال ج۲ ص۱۹۱ از زید بن ثابت؛ صحیفهٔ فاطمیه؛ رسالهٔ لقاء الله میرزا جواد آقا ملکی تبریزی؛ رسالهٔ لقاء الله علامه حسن‌زاده آملی؛ حدیث اجابت دعا تحت قبهٔ سیدالشهدا.

آیات یادشده: فاتحه/۱ و ۵؛ رعد/۲۲؛ روم/۳۸؛ بقره/۱۱۵، ۱۵۶، ۲۰۷، ۲۶۵؛ قصص/۸۸؛ انشقاق/۶.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.