یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
کلمهٔ یازدهم؛ معاش مادی وسیلهٔ مقامات معنوی
کلمهٔ یازدهم: آن که معاش مادی را وسیلهٔ مقامات معنوی نگیرد سخت در خطاست. معاش مادی وسیله است نه هدف. متأسفانه وسیله برای بسیاری بدل به هدف شده؛ عیش و نوش دنیوی هدف گشته و آدم می‌کشند تا برسند. قلیلی از عباد شکور نگاه درست دارند.
خطبهٔ نهج؛ أبصر بها و أبصر إلیها
مولا در خطبهٔ هشتاد و دو — که سید رضی از آن اظهار شگفتی کرده — می‌فرماید:
«وَمَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ وَمَنْ أَبْصَرَ إِلَيْهَا أَعْمَتْهُ» (نهج‌البلاغه، خطبه ۸۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): هر که با دنیا (به سوی آخرت) نگریست بینایش کرد، و هر که به خودِ دنیا نگریست کورشان کرد.
«بها» یعنی با دنیا آخرت را دیدن؛ دنیا را وسیلهٔ رسیدن به آخرت گرفتن؛ چنین کسی بیناتر می‌شود. «إلیها» فقط به دنیا نگریستن؛ چنین کسی کور می‌شود. چه عبارت سنگینی؛ با این دقایق حکمت باید تکان خورد.
دنیا برای غیر خودش
«فَفِيهَا اخْتُبِرْتُمْ وَلِغَيْرِهَا خُلِقْتُمْ» (نهج‌البلاغه، خطبه ۲۰۳)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): در آن آزموده شدید و برای غیر آن آفریده شدید.
و: الدنیا خلقت لغیرها ولم تخلق لنفسها — دنیا برای غیر خود آفریده شده نه برای خودش. إنما تنتقلون من دار إلى دار — از نشئهٔ رحم به این نشئه و از اینجا به نشئهٔ بعد. چه زشت است دل بستن به پلی که باید از آن گذشت، چنان‌که بخواهی ابد روی پل بمانی.
مقامات نه حالات
نکتهٔ پرحرف: دنیا را وسیلهٔ مقامات معنوی قرار دهید نه حالات. حالت می‌آید و می‌رود. معمولاً آخرت را با حال جمع می‌کنیم: حالی در هیئت، حالی در حرم. اما دنیا را دنبال مقاماتشیم. برعکس شده: دنیا را مقام کرده‌ایم و آخرت را حال. مقام جای ثبوت و استحکام و قیام است؛ جایی که امام قیام به نماز کرده مقام نامند. ما برنامه‌ای برای مقامات معنوی نداریم؛ از این نماز به نماز بعد پل نمی‌زنیم؛ زیارت‌ها و هیئت‌ها سیر ندارند؛ امتحان نمی‌گیریم کجا بودیم و کجا رسیدیم.
احوال مواهب و مقامات مکاسب
خواجه عبدالله انصاری در منازل السائرین: الأحوال مواهب والمقامات مکاسب. مقامات را باید کسب کرد و زحمت کشید؛ لیس للإنسان إلا ما سعی. حالات مواهب الهی‌اند؛ نفخه و نسیم رحمت می‌آید و دست تو نیست. عزالدین کاشانی در مصباح الهدایه: الحال نازلة تنزل بالقلب ولا تدوم — حال نازل می‌شود و دوام ندارد. چندان دنبال حال نباشید؛ دنبال مقام ثبوت باشید. عاقبت به خیر، به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
پس خطای بزرگ تبدیل وسیله به هدف و تبدیل آخرت به حالِ گذراست. هیئت و نماز و زیارت باید پل مقام باشند نه مصرف حال. کسب مقامات با سعی است؛ حال را خدا می‌دهد. معاش اگر در خدمت این کسب باشد صواب است وگرنه سخت در خطای کلمهٔ یازدهم.
کور و بینا با یک حرف اضافه
تفاوت «بها» و «إلیها» در خطبهٔ مولا همهٔ فقه دنیا را خلاصه می‌کند. با دنیا آخرت را دیدن بینایی است؛ به دنیا خیره شدن کوری. وسیله را هدف کردن همان أبصر إلیها است.
پل نه خانه
دنیا برای غیر خود آفریده شده؛ دارِ آزمایش و گذر. دل بستن به پل چنان‌که بخواهی ابد روی آن بمانی زشتیِ معاشِ هدف‌شده است. انتقال از رحم به دنیا و از دنیا به برزخ پیوسته است؛ معاش باید پلهٔ مقام باشد.
حال مصرفی و مقام کسبی
حال نازله است و نمی‌ماند؛ مقام مکسب است و با سعی می‌آید. ما آخرت را حال کرده‌ایم و دنیا را مقام: هیئت و حرم برای «حالی»، و پست و مال برای «مقام». باید وارونه شود: معاش وسیله، و سیر نماز و زیارت و هیئت برنامهٔ مقامات. منازل السائرین و مصباح الهدایه همین را می‌گویند: احوال مواهب، مقامات مکاسب.
امتحان هیئت و منبر و پنج سال بحث آن است که از کجا به کجا رسیده‌ایم؛ وگرنه حرافی بی‌مقام است. کلمهٔ یازدهم سخت خطا می‌داند کسی را که معاش را وسیلهٔ مقامات نگیرد.
وسیله را هدف نساختن شرط کلمهٔ یازدهم است.
وسیله را هدف نساختن شرط کلمهٔ یازدهم است.
برنامهٔ مقام به جای مصرف حال
هیئت بدون دیباچه و امتحان، منبر بدون سیر، زیارت بدون تفاوت رتبه، همه مصرف حال‌اند. باید پرسید ده سال این جمع از کجا به کجا رسیده؛ نماز امروز با دیروز چه فرق مقامی دارد. خواجه عبدالله می‌گوید مقامات مکاسب‌اند؛ باید سعی کرد. کاشانی می‌گوید حال دوام ندارد. مولا می‌گوید دنیا برای غیر خود آفریده شده. معاش اگر پلهٔ این سعی نباشد هدف شده و خطا است. أبصر بها راه بینایی و أبصر إلیها راه کوری است؛ حرف اضافهٔ کوچک همهٔ سلوک دنیا را جدا می‌کند.
پس خلاصهٔ کلمهٔ یازدهم این است: معاش وسیله است؛ آخرت مقام می‌خواهد نه حالِ گذرا؛ دنیا پل است؛ و بینایی آن است که با دنیا به سوی غیر دنیا بنگری.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.