یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
سپرده‌گذاری در بانک و شرط یقین
استفتایی از رهبر معظم انقلاب شده است: اگر یقین حاصل شود که کارمندان بانکی بر اساس عقود اسلامی عمل نمی‌کنند و پول سپرده را در راه درست به کار نمی‌گیرند، تکلیف چیست؟ آیا می‌توان آنجا سپرده گذاشت؟ رهبری فرموده‌اند اگر واقعاً به چنین یقینی برسید حق سپرده‌گذاری در آن بانک را ندارید.
اما در ادامه می‌فرمایند با این حجم پول‌هایی که به بانک‌ها سپرده می‌شود، و با حجم معاملاتی که بر اساس عقود شرعی — جعاله، شراکت، مضاربه و مانند آن — صورت می‌گیرد، و با نظارتی که از سوی بانک مرکزی و قوانین قوهٔ قضائیه بر بانک‌هاست، بعید است چنین علمی برای کسی حاصل شود که قطعاً فلان بانک بر اساس عقود عمل نمی‌کند. نباید بی‌جهت سوءظن ورزید؛ یقین معیار است نه بدگمانی.
قساوت قلب بنی‌اسرائیل؛ خطاب به نسل‌ها
بحث قلب قسی به برداشت‌هایی از آیهٔ هفتاد و چهار سورهٔ بقره رسیده بود. یکی از برداشت‌های استاد قرائتی در تفسیر نور ذیل این آیه آن است که بنی‌اسرائیل معجزات الهی را نادیده گرفتند و لجاجت کردند و دچار قساوت شدند؛ اما خدا تشر را به فرزندان و نسل ایشان — و به ما — می‌زند:
«ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُم مِّن بَعْدِ ذَٰلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً» (بقره/۷۴)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سپس دل‌های شما پس از آن سخت شد؛ پس همچون سنگ است یا سخت‌تر از سنگ.
«ثم قست قلوبکم من بعد ذلک» — سپس دل‌های شما پس از آن جریان‌ها قساوت یافت؛ «فهی کالحجارة أو أشد قسوة» مثل سنگ شد بلکه سخت‌تر. نکتهٔ قرائتی این است که نباید چنان عمل کنیم که فرزندانمان در آینده مؤاخذه شوند و تشر بخورند به‌واسطهٔ عملکرد غلط ما؛ چه رسد که آنان نیز راه ما را بروند. اگر ما قسی‌القلب شدیم، آنان نیز در معرض همان‌اند.
فرزند و پدر؛ حساسیت روایی
این حساسیت بر مبانی روایی استوار است. کسی پرسید چه کنیم فرزندان خوب داشته باشیم؛ حضرت فرمود غصه مخور، فرزندت همان می‌شود که خودت هستی. معمولاً نیز چنین است مگر شرایط محیطی یا استثنا پیش آید — معلم یا رفیق بد، یا منحرف‌شدن به سمت خوب یا بد. اما قاعده آن است که فرزند رونوشت پدر و مادر است. پس مسئولیت سنگین است.
مخاطب آیه ما را نیز در بر می‌گیرد. ضمیر «کم» نشان می‌دهد قرآن زنده است و صرفاً قصه نمی‌گوید. اگر نسل بعد نیز لجاجت کند و چشم بر معجزات الهی ببندد — معجزاتی که روزبه‌روز در زندگی شخصی رخ می‌دهد — همان قساوت دامنش را می‌گیرد. حتی در رزق: با حقوقی که برخی می‌گیرند، رساندن ماه تا انتها خود معجزه است؛ دو دو تا چهار تا نمی‌خواند و باز می‌رسد. این کار خداست و برای مدیران مسئول نیز پیام دارد.
دعای ابراهیم؛ هوا به معنای نیکو
باید چنان عمل کرد که فرزندان این راه قساوت را نروند. حضرت ابراهیم وقتی در مقام استجابت دعا قرار گرفت، نه فقط برای خود که برای ذریه و نسل بعد دعا کرد — درس بزرگی که حتی از دعا برای فرزند نباید دریغ کرد، چه رسد از برنامه‌ریزی. در آیهٔ سی‌وهفت سورهٔ ابراهیم نکته‌ای ظریف هست.
معمولاً در آیات و روایات «هوا» به معنای بد آمده — هوا و هوس. در جاثیه می‌فرماید آیا دیدی کسی را که هوای خود را خدای خویش گرفت. اما یک جا — دست‌کم در بررسی گوینده — هوا به نیکی یاد شده: همان دعای ابراهیم برای نسلش.
«فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ» (ابراهیم/۳۷)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): پس دل‌هایی از مردم را چنان قرار ده که به سوی آنان اشتیاق یابند.
«فاجعل أفئدة من الناس تهوی إلیهم» — خدایا دل‌های مردم را چنان کن که به سوی فرزندان من هوا کنند؛ هوس و خواهش دلشان فرزندان من باشد. دعایی زیبا و مستجاب. در تفسیر عیاشی روایتی از امام باقر علیه‌السلام است که همین آیه را می‌خواند و می‌فرماید «إلیهم یعنی إلینا» — ابراهیم خواست دل مردم به سوی فرزندانش پر کشد و امام می‌گوید یعنی به سوی ما اهل‌بیت. و چنین شده است.
هوای اهل‌بیت؛ تربیت نسل
«دلم هوای تو کرده» اینجا معنای نیکو می‌یابد. خواهش دل به سمت اهل‌بیت میل کردن نه‌تنها اشکال ندارد که همان هوای محمود است. باید برای فرزندان نیز دعا کرد و آنان را به این سمت کشاند: هواخواه اهل‌بیت باشند؛ دلشان به سوی امام زمان رود؛ وقتی دل تنگ شد هوس کربلا و حرم امام رضا و امامزادگان ذریهٔ زهرا باشد، نه جاهای لهو. «هر که دارد هوس کرب‌وبلا بسم‌الله» — این دعوت همان هوای محمود است.
پدر علامه مجلسی — آقا محمدتقی — می‌گوید در حال استجابت بودم که صدای گریهٔ فرزند برخاست؛ دعا کردم که او ناشر آثار اهل‌بیت شود و همان شد. یک دعای دل شب پدر در حق پسر. آیه می‌فرماید ثم قست قلوبکم؛ مبادا روزی امام عصر نسل ما را ببیند و بگوید چه پدر و مادری داشتید که از آنان راضی بودیم و دلشان هوای ما می‌کرد — یا روی برگرداند و بگوید چه پدری داشتید. نکته دقیق قرآنی است. امید عاقبت به‌خیر به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
معجزهٔ رزق و هشدار به مدیران
گوینده بر معجزهٔ روزمرهٔ رزق انگشت می‌نهد: با حقوقی که حساب دو دو تا چهار تا آن را تا نیمهٔ ماه هم نمی‌رساند، باز خانواده تا آخر برج می‌رسد. این را نباید عادی شمرد؛ لطف خفی الهی است. چشم بستن بر چنین نشانه‌ها همان لجاجتی است که آیهٔ قساوت از آن سخن می‌گوید. مدیران و کسانی که از دستشان کاری برمی‌آید نیز مخاطب‌اند: اگر راه گشایش رزق مردم را ببندند یا سهل‌انگاری کنند، در مسیر قساوت اجتماعی شریک‌اند.
برنامه‌ریزی و دعا؛ دو بال تربیت
ابراهیم در جایگاه استجابت هم دعا کرد و هم الگوی برنامه‌ریزی معنوی برای نسل گذاشت. دعا بدون برنامه کامل نیست و برنامه بدون دعا عقیم می‌ماند. پدر علامه مجلسی با یک دعای دل شب مسیر نشر آثار اهل‌بیت را برای فرزند گشود؛ این نشان می‌دهد لحظه‌های خاص — سحر، حال رقت، مکان مقدس — سرمایهٔ تربیت نسل‌اند. نباید فقط برای خود خواست؛ ذریه را نیز باید در دعای مقام استجابت شریک کرد.
تفسیر زنده بودن خطاب قرآنی
ضمیر جمع در «قلوبکم» و «من بعد ذلک» تاریخ را به اکنون می‌آورد. قرآن داستان سنگ‌شدن دل‌های گذشته را نمی‌گوید تا شنونده تماشاگر بماند؛ می‌گوید اگر شما نیز معجزه را بنگرید و لجاجت کنید همان سرانجام را دارید. قساوت، محصول نادیده‌گرفتن پی‌درپی نشانه‌هاست. هر نسل که چشم بر لطف روزانه ببندد، دلش به‌سوی سنگ می‌رود؛ و سنگ‌تر از سنگ آن‌گاه است که راه را برای فرزندان نیز همین‌گونه هموار کند.
کربلا، حرم و قبلهٔ هوس محمود
هوای محمود آن است که وقتی دل تنگ شد، هوس کربلا و حرم رضا و امامزادهٔ زهرایی باشد. تربیت این هوا کار دعا و انس و بردن کودک به این فضاهاست. اگر قبلهٔ هوس نسل، لهو و تفریح بی‌روح شود، دعای ابراهیم در حق آنان بی‌پاسخ نمانده؛ ما پاسخ آن را با غفلت خود بسته‌ایم. پس هم باید خواست که أفئدهٔ مردم به‌سوی اهل‌بیت بشتابد، هم خود أفئدهٔ فرزندان را به همان سمت پر داد.
معجزهٔ رزق روزانه
چشم بستن بر لطف خفی رزق، همان لجاجت قساوت‌آور است. مدیران مسئول در گشایش یا تنگ‌کردن این لطف شریکند.
قبلهٔ هوس محمود
اگر هوس نسل به حرم و کربلا باشد دعای ابراهیم در خانه زنده شده است؛ اگر به لهو باشد، ما پاسخ دعا را بسته‌ایم.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.