یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
وامِ ربوی در اضطرار
بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین. درود بر داعیِ خدا و ربّانیِ آیاتش.
از دفتر پرسیده‌اند: برخی بانک‌ها وامِ ربوی می‌دهند و مسلّم است ربا می‌گیرند؛ ما سخت نیازمندیم و در اضطراریم. آیا اضطرار اجازه می‌دهد این وام را بگیریم؟ و اگر اشکال دارد، آیا حاکمِ شرع و مجتهد می‌توانند اذن دهند تا حرمت برداشته شود؟
پاسخ آن است که اوّلاً چون گرفتنِ وامِ ربوی حرام است، حتّی حاکمِ شرع نیز نمی‌تواند این حرام را بردارد؛ فقه دستورِ شارعِ مقدّس است و مجتهد حرام را حلال اعلام نمی‌کند. امّا اینکه خود به حالتِ اضطرار رسیده‌ای: هرچند حرمتِ آن وام برقرار است، در اضطرارِ واقعی گاه برای مضطرّ حرام حلال می‌شود. فرموده‌اند وام را بگیر امّا قصدِ دادنِ آن پولِ اضافه را نداشته باش. قسط را بر اساسِ آنچه می‌بندند شروع کن به دادن، امّا قصدِ دادنِ آن اضافه مکن؛ زیرا حرمت به همان پولِ اضافه تعلّق می‌گیرد.
قساوتِ قلب؛ آیهٔ هفتاد و چهارِ بقره
در خصوصِ قلبِ قسی یا قساوتِ قلب، یکی از آیات آیهٔ هفتاد و چهارِ سورهٔ بقره بود؛ نخستین آیه‌ای که در آن مداقّه شد. بار دیگر از نورانیّتش بهره می‌گیریم. خدا می‌فرماید:
«ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُم مِّن بَعْدِ ذَٰلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً» (بقره/۷۴)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سپس دل‌هایتان پس از آن سخت شد؛ پس همچون سنگ است یا سخت‌تر از سنگ.
پس از آن‌همه معجزات که دیدید — و شرحِ آن معجزات جای خود دارد — دل‌ها سخت شد. نکته‌ای که امروز از آن برداشت می‌شود این است که خدا نخست «کالحجارة» می‌گوید و سپس «أو أشدّ قسوة»؛ نشان می‌دهد قساوتِ قلب نیز مرحله‌به‌مرحله است. چنین نیست که یک‌باره قسی‌القلب شود. ادامه می‌فرماید:
«وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ ۚ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ» (بقره/۷۴)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و همانا از سنگ‌ها برخی است که نهرها از آن می‌جوشد؛ و برخی می‌شکافد و آب از آن بیرون می‌آید.
از بعضی سنگ‌ها آب می‌جوشد و از بعضی نه؛ بعضی خود پاره می‌شود و از دلش آب بیرون می‌آید. سنگ‌ها با هم فرق دارند. مراحلِ قساوتِ قلب و اصلاً مراحلِ انسان در این طبیعت متفاوت است.
چهار مرحلهٔ زندگی
زندگی چهار مرحله دارد. مرحلهٔ جمادی — که همین آیه به آن اشاره می‌کند — توقّفِ برخی در همین مرحله است: مثلِ سنگ شدن یا بدتر از سنگ. هیچ هدف و دغدغه‌ای ندارند؛ وجودشان جمودِ صرف است؛ جمادی فکر و زندگی می‌کنند.
مرحلهٔ بعدی که کمی بالاتر است امّا کامل نیست، زندگیِ نباتی است: دغدغه‌ای جز گرفتنِ غذا و آب از زمین و رسیدن به اندام و زیباییِ ظاهر و پوشش ندارند. ساعت‌ها به مو و ناخن و آرایش؛ فقط به ظاهر. قرآن به این مرحله در آیهٔ بیست و ششِ ابراهیم اشاره کرده:
«وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ» (ابراهیم/۲۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و مثلِ سخنِ پلید چون درختِ پلیدی است که از روی زمین برکنده شده و قراری ندارد.
بر زمین پخش شده امّا ریشه ندارد؛ بی‌قرار است و با بادی پخش می‌شود. حجمِ زیادی از زمین گرفته — چون ولایتِ طاغوت که ظاهراً زمین را پر کرده — امّا ریشه ندارد. اینجا اشاره به مرحلهٔ نباتی است: انسان ثبات و قرار ندارد و فقط به ظاهر می‌پردازد.
مرحلهٔ بعدی زندگیِ حیوانی است: دغدغه قدری فراتر از خود می‌رود و به خانواده نیز می‌پردازد، امّا گاه با دزدی؛ یا از مرزهایِ به‌ناحق گرفته حراست می‌کند؛ یا بار می‌کشد برای صاحبانِ ظلم و جور. برای دیگران کار می‌کند امّا از راهِ غیرِ شریعت. آیه‌ای که تبرّکاً اشاره می‌شود:
«أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ ۚ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ ۖ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا» (فرقان/۴۴)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آیا می‌پنداری بیشترشان می‌شنوند یا خرد می‌ورزند؟ آنان جز مانندِ چهارپایان نیستند؛ بلکه گمراه‌ترند.
بدتر آنکه راهشان گمراه‌تر از حیوانات شده. بسیاری از حیوانات از حدِّ خود تعدّی نمی‌کنند؛ شیر چون سیر شد ول می‌کند و ذخیره نمی‌کند تا لاشخورها بیایند. اینان بدتر شده‌اند و همه چیز را فقط برای خود می‌خواهند. این مرحلهٔ حیوانیِ انسان است.
مرحلهٔ بعدی انسانیت است؛ مرحله‌ای که باید کوشید به آن رسید. در قرآن معمولاً آنجا که «إنّ الذین آمنوا و عملوا الصالحات» می‌گوید و سخن از متّقین و خاشعین و صالحین و مقرّبون است، همان کسانی‌اند که به مرحلهٔ چهارم و نهایی — انسانیت — رسیده‌اند. آن نیز حدِّ یقف ندارد؛ مراتبش بسیار گسترده است.
عاقبت به برکتِ صلوات بر محمّد و آلِ محمّد ختم به خیر باد.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.