یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
خانوادهٔ مرحومه؛ شرط اطمینان قلبی
موضوع سلسلهٔ بحث، قلب در قرآن است؛ حدود شصت گونه قلب در آیات آمده و استاد نیت کرده به فضل الهی هر یک را مختصر تبیین کند. نخستین عنوان، قلب اطمینان است. نکتهٔ این جلسه فهمش آسان می‌نماید، اما عملش کاربلدی می‌خواهد. نامی که بر آن نهاده‌اند «خانوادهٔ مرحومه» است: راه رسیدن به اطمینان قلب، شناخت درست دین، و آغاز عملیاتی آن از خود و خانواده است.
تا انسان و اهل خانه‌اش درنیابند که دین بستهٔ کاملی برای همهٔ شئون بشر — از تولد تا مرگ و پس از آن — دستورالعمل دارد و پاسخ‌گوی نیازهاست، به اطمینان قلبی نمی‌رسند. بدون این بنیاد، نمی‌توان توقع داشت فرزندان در جامعه از مذاهب انحرافی و حلقه‌های عرفان کاذب در امان بمانند. نخست باید در زندگی شخصی جا بیفتد که دین چیست و چه می‌کند.
انما العلم ثلاثة؛ علم و فضل
در کافی، جلد یک، صفحهٔ سی‌ودو حدیثی آمده که علامه جوادی آملی ذیل آن توضیح زیبایی دارد. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود:
«إِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ: آيَةٌ مُحْكَمَةٌ، أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ، أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَةٌ، وَمَا خَلَاهُنَّ فَهُوَ فَضْلٌ» (کافی، ج۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): علم فقط سه گونه است: آیهٔ محکم، یا فریضهٔ عادل، یا سنت قائم؛ و آنچه جز این‌هاست فضل است.
به بیان علامه جوادی، آیهٔ محکمه را بسیاری از پیشینیان فقه و اصول دانسته‌اند؛ اما ایشان آن را اعتقادات می‌شمارد. فریضهٔ عادله باید و نبایدهای شرعی است؛ سنت قائمه باید و نبایدهای اخلاقی. این سه دسته علم‌اند: اعتقادات، شریعات، اخلاقیات. آنچه بیرون از این‌هاست فضل است.
جایگاه علم و فضل را باید از قرآن بیرون کشید و به خانواده تبیین کرد: دنبال خودبرتری اجتماعی با مدرک و جسم قوی، یا دنبال حقیقت و عرفان و شناخت؟ وقتی علم بالا رود، فضل نیز به‌تبع می‌آید؛ اما فضلِ بی‌علم، مقصد نیست.
دعوت از عشیره؛ برنامهٔ خانه
اگر بر دانشگاه و اداره و حتی برخی نهادهای به‌ظاهر دینی خرده می‌گیرند که اسلامی نیستند، پرسش بازمی‌گردد به خود و خانواده. پیامبر دعوت عشیرة‌الاقربین داشت و از خویشان آغاز کرد؛ امام خمینی نیز از خود و فرزندان شروع کرد. پس باید برای زندگی برنامه نهاد و آن را خانوادهٔ مرحومه نامید: خانواده‌ای که امر اهل‌بیت را زنده می‌کند.
رحم الله عبداً أحیا أمرنا
امام رضا علیه‌السلام — به نقل میزان‌الحکمه، جلد هشت، حدیث سیزده‌هزار و هفتصد و نود و هفت — فرمود:
«رَحِمَ اللَّهُ عَبْدًا أَحْيَا أَمْرَنَا» (میزان‌الحکمه)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدا رحمت کند بنده‌ای را که امر ما را زنده کند.
راوی پرسید چگونه امر شما احیا می‌شود؟ فرمود: علوم ما را بیاموزند و به مردم بیاموزند. این «مردم» می‌تواند همان خانوادهٔ کوچک باشد. سپس فرمود: لو عُلم محاسن کلامنا لاتَّبعونا؛ اگر زیبایی کلام ما دانسته شود، حتماً از ما پیروی کنند. دین آن‌قدر زیباست که اگر فرزندان در زندگی شخصی شیرینی‌اش را نبینند — و به‌جای آن درد و لجاجت و دعوای زن و شوهر و ترک نماز پدر و بی‌حیایی مادر را ببینند — به انحراف می‌روند. پدر که خود نماز نمی‌خواند نمی‌تواند فرزند را ملامت کند؛ مادر که با نامحرم بی‌پرواست نمی‌تواند از دختر حجاب بخواهد. این‌ها باید در زندگی رخ بنماید.
داستان علامه حسن‌زاده و دل شکستهٔ فرزندان
علامه حسن‌زاده نقل کرده پس از نماز، خسته به خانه آمد تا بیارامد؛ هیاهوی کودکان برخاست. داد زد. مدتی بعد قبض آمد: دل از اطمینان و آرامش بیرون رفت؛ سنگینی و سختی قلب. دانسته شد که مراقب خود و خانواده باید بود. بیرون رفت و خوراکی خرید و دلجویی کرد؛ درست نشد. برای خروج از عدم‌اطمینان قلبی به تبریز نزد آیت‌الله محمدحسن الهی رفت. هنوز سخن نگفته بود که گفتند: آقای آملی کجا بودی؟ می‌خواستم برایت نامه بنویسم. پیش آقای قاضی بودم؛ ناراحت تو بود. فرمود این حسن‌زاده چگونه هوس این راه دارد در حالی که دل فرزندانش را شکسته؟ آنجا اشک علامه جاری شد.
آیت‌الله فاطمی‌نیا می‌فرمود زندگی‌ای که در آن دعوا و عصبیت زن و شوهر باشد، برکت از آن می‌رود. مبانی شرعی و اخلاقی و اعتقادی را باید از خود و خانه آغاز کرد.
فرزند نه‌ساله و آگهی تلویزیون
استاد نقل کرد پسر نه‌ساله‌اش از قرعه‌کشی آگهی تلویزیون گفت اگر صد میلیون بیاید بادام‌زمینی بخریم. پرسید با آن چه می‌کنی؟ گفت گوشی نوکیا بخرم و بقیه را چنین و چنان. استاد گفت دست نگه دار؛ آخر کار ما چیست؟ کودک فهمید: همه می‌میریم. چه می‌بریم؟ خانه و ماشین و مدرک نه؛ اعمالمان. گفت پس اول آن‌سو را درست کنیم؛ اگر وقت شد این‌سو. کودک به فکر فرو رفت.
اگر در برابر جهت‌گیری کودک از یک آگهی نمی‌توان دیواره کشید، چگونه توقع عالم و دین‌پرور بودن او می‌رود؟ دین برای همهٔ شئون و نیازهای بشر — ادراکی و غیر ادراکی — خط و مشی دارد. باید از درون خانه با خانوادهٔ مرحومه و روایت احیای امر امام رضا آغاز کرد تا خانواده به اطمینان قلبی برسد.
دین بستهٔ کامل؛ از تولد تا پس از مرگ
تا وقتی زن و فرزند نیز درنیابند که این مکتب و مذهب برای جمیع شئونات بشری دستور دارد، اطمینان قلبی رخ نمی‌دهد. آنگاه نمی‌توان امید بست که فردا فرزندان در دام مکاتب انحرافی نیفتند. دین را باید نخست در زندگی خویش جا انداخت: دین یعنی چه، و چه پاسخی به نیاز روزمره می‌دهد؟ بدون این جاافتادگی، سخن از اطمینان قلب شعاری بیش نیست.
نقد اجتماع و پرسش از خود
بر دانشگاه و اداره خرده می‌گیرند که اسلامی نیست؛ گاه حتی برخی حوزه‌ها و نهادهای به‌ظاهر دینی خلاف دین عمل می‌کنند. اگر اجتماع منکوس شده، همهٔ اعتراض به مدیران و ترازهای بالا می‌رود؛ اما خود چیست؟ خانواده چیست؟ پیامبر از عشیره آغاز کرد؛ امام راحل از خود و فرزندان. پس برنامهٔ خانه باید همان احیای امر باشد، نه فقط گلایه از بیرون.
شیرینی دین در خانه؛ نه فقط امر و نهی
اگر فرزند انحراف می‌بیند، غالباً از آن است که شیرینی دین را در زندگی شخصی ندیده است: به‌جای آن درد و فریاد و لجاجت و دعوای زن و شوهر، ترک نماز پدر، و بی‌مبالاتی مادر با نامحرم. امر به نماز بدون عمل پدر، و توقع حجاب بدون حیای مادر، بی‌ثمر است. دین باید در رفتار رخ بنماید تا قلب خانواده مطمئن شود.
قبض پس از داد زدن؛ مراقبت از اعتدال قلب
علامه پس از داد زدن بر فرزندان، قبض و سختی قلب یافت؛ از اعتدال و اطمینان بیرون آمد. دلجویی با خوراکی کافی نبود. برنامهٔ جدّی برای بازگشت اعتدال قلبی، سفر به محضر الهی در تبریز بود؛ و پیام قاضی آنکه راه معنوی با دل شکستهٔ کودک سازگار نیست. این نشان می‌دهد مراقبت قلب با مراقبت خانواده گره خورده است.
خط دیواره در برابر آگهی دنیا
وقتی کودک از آگهی تلویزیون به فکر خرید گوشی و مصرف می‌افتد، اگر والدین نتوانند جهت‌گیری آخرتی را با پرسش‌های ساده — آخر کار چیست؟ چه می‌بریم؟ — بازگردانند، توقع تربیت نبوی بی‌جاست. دین برای حواس ادراکی و غیر ادراکی خط مشی دارد؛ خانوادهٔ مرحومه همان جایی است که این خط مشی زنده می‌شود و قلب به اطمینان می‌رسد.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.