یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
تکمیل بحث عدول از نیت در نماز
موضوع عدول از نیت ادامه داشت. دیروز گفته شد که اگر از محل عدول نیت نگذشته باشیم می‌توان نیت را برگرداند. نمونه: در نماز دوم یادمان می‌آید نماز اول را نخوانده‌ایم — عشا یا عصر — و نماز قبلی فراموش شده است. پیش از رکوع رکعت چهارم عشا اگر یاد آمد باید عدول کرد. اگر پس از رکوع یاد آمد چه؟ دیروز نگفته شد.
در نماز عصر چون قبلی‌اش نیز چهار رکعت است، هرجا یاد آمد می‌توان به نیت ظهر عدول کرد. اما اگر نماز تمام شد و نماز دوم خوانده شد و آن‌گاه یاد آمد که نماز اول خوانده نشده، فتوای مقام معظم رهبری این است که اشکالی ندارد نماز اول را اکنون بخوانی؛ شاید تنها جایی باشد که بتوان نمازها را جابه‌جا خواند، به شرط فراموشی نه عمد. عصر را خواندی و یادت آمد ظهر نخوانده بودی؛ ظهر را می‌خوانی و درست است. عشا را خواندی و یادت آمد مغرب نخوانده بودی؛ مغرب را می‌خوانی؛ نیازی نیست دوباره مغرب و سپس عشا.
اما اگر پس از رکوع رکعت چهارم یاد آمد که مغرب را نخوانده‌ای — یعنی از محل عدول گذشته‌ای — رهبر فرموده‌اند می‌توانی پس از تمام شدن نماز، نماز اول را بخوانی. نزدیک‌تر به احتیاط آن است که پس از عشا، مغرب و عشا را با هم بخوانی؛ از جهت فتوا لازم نیست حتماً دوباره عشا پس از مغرب بخوانی، اما احتیاط نزدیک‌تر آن است که هر دو را انجام دهی.
اطمینان قلب فقط با ذکر خدا
«أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد/۲۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آگاه باشید که دل‌ها تنها با یاد خدا آرام می‌گیرد.
مفسران گفته‌اند فقط با ذکر. اگر فقط با ذکر قلب به اطمینان می‌رسد، در آیات دیگر که سبب اطمینان قلب را بیان کرده‌اند، آن‌ها نیز باید ذکر باشند یا ما را به ذکر بکشانند.
ملائکه سبب اطمینان قلب
«وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَىٰ لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُم بِهِ» (آل عمران/۱۲۶؛ نیز انفال/۱۰)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدا آن را جز بشارتی برای شما قرار نداد تا دل‌هایتان بدان آرام گیرد.
پس ملائکه نیز سبب اطمینان‌اند؛ یا خود ذکرند یا یادآور ذکر. یکی از بهترین توصیفات ملائکه در خطبهٔ اول نهج‌البلاغه است: عده‌ای فقط در قیام‌اند؛ عده‌ای فقط در سجده؛ عده‌ای دائماً در رکوع؛ عده‌ای همواره مسبّح؛ عده‌ای مشغول عبادت؛ عده‌ای کارگزار امور انسان‌اند. وجود ملائکه اطمینان می‌آورد و سبب ذکر است. اگر کسی حضور ملائکه را حس کند اطمینان قلبی می‌یابد.
آیت‌الله بهجت می‌فرمودند در حرم شاه‌عبدالعظیم حسنی ملائکه تردد می‌کنند؛ چه رسد به حضرت معصومه و مشهد رضا. سیدهٔ ساداتی در حرم شاه‌عبدالعظیم چند جمله از ایشان نقل کرد: مراقب باشید در این حرم با ادب حرکت کنید؛ پر از ملائکة الله است. چرا در حرم حال ذکر و آرامش بهتر می‌شود؟ همان وجود ملائکه است. فرموده بودند امام عصر نیز همین‌جا تردد دارند. کسانی که از اربعین جا مانده‌اند یادشان نرود در همین ایام زیارت ایشان بروند که مساوی زیارت سیدالشهداست. ارتباط با ملائکه، توجه به آنان و هدیه کردن اعمال به ایشان قطعاً سبب ذکر می‌شود و ذکر اطمینان می‌آورد.
مائدهٔ آسمانی و اطمینان قلب
«قَالُوا نُرِيدُ أَن نَّأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا» (مائده/۱۱۳)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): گفتند می‌خواهیم از آن بخوریم و دل‌هایمان آرام گیرد.
وقتی مائدهٔ آسمانی خواستند گفتند از این بخوریم تا اطمینان قلب بیابیم. در احادیث، سفره‌های امام حسین رزق آسمانی و مائدهٔ آسمانی‌اند. اطعامی که برای امام حسین می‌شود — و هر پولی لیاقت این کار را ندارد — رزق آسمانی است و سبب اطمینان قلب. بعضی وضع مالی‌شان خوب است اما در صف طولانی هیئت‌ها می‌ایستند تا این رزق را بخورند؛ نکته‌سنج‌اند.
حجت‌الاسلام قرائتی نقل می‌کرد در شب‌های رمضان، به‌ویژه نیمه، بعضی به عشق امام حسن نانوایی را نذر می‌کنند تا هرکس نان رایگان ببرد. زن بدحجابی در صف ایستاد؛ نوبتش رسید گفتند پول نمی‌گیریم، برو مهمان امام حسنی. هنوز نان نخورده بود؛ بغضش ترکید، زار گریست و همان‌جا حجابش را درست کرد. فقط تذکر «مهمان امام حسنی» بود. آنچه منسوب به آنان باشد نور دارد. حدیث داریم سفرهٔ اطعام امام حسین نور دارد و با توجه به این آیات قطعاً سبب اطمینان قلب می‌شود.
ایمان و قلب مطمئن؛ فرمول فکر تا شخصیت
«إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ» (نحل/۱۰۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): جز کسی که مجبور شود در حالی که دلش به ایمان آرام است.
با ایمان قلب به اطمینان می‌رسد. ایمان دلدادگی است؛ باور قلبی، نه صرف دانستن. یافته است نه دانسته. امیرالمؤمنین فرمودند مراقب افکارتان باشید که گفتارتان را می‌سازد؛ مراقب گفتار باشید که رفتار را می‌سازد؛ مراقب رفتار باشید که عادت می‌شود؛ مراقب عادت باشید که شخصیت را می‌سازد. آخر را کنار اول بگذار: مراقب افکارت باش که شخصیتت همان می‌شود. اگر افکار بر اساس ایمان باشد، شخصیت مؤمنانه می‌شود؛ چنین کسی مطمئن بالایمان است. اگر این فرمول در مسیر معنویت رعایت شود به اطمینان قلبی می‌رسد.
مانند حضرت امام که کوه و دنیا تکان بخورد او تکان نمی‌خورد. شهید اشرفی اصفهانی از معجزات امام می‌دانست که فرمود والله یک بار در عمرم نترسیدم؛ این یعنی قلب مطمئن. وقتی می‌رفت فرمود با قلبی مطمئن و ضمیری امیدوار به پروردگار می‌روم. روحش شاد. ان‌شاءالله عاقبت ختم به خیر شود به ذکر صلوات بر محمد و آل محمد.
پیوند اسباب اطمینان با ذکر واحد
اگر آیهٔ رعد تنها ذکر را سبب اطمینان می‌داند، ملائکه و مائده و ایمان نیز باید در مدار ذکر فهم شوند. ملائکه یا خود ذکرند یا انسان را به ذکر می‌کشانند؛ حضورشان در حرم‌ها حال ذکر می‌آفریند. مائدهٔ آسمانی — و سفرهٔ منسوب به سیدالشهدا — رزقی است که خوردن آن دل را به یاد آسمان می‌آورد. ایمان نیز ذکرِ جاری در فکر و گفتار و رفتار است تا شخصیت مطمئن شکل گیرد.
عدول از نیت در نماز نیز بی‌ارتباط با اطمینان نیست: حکم روشن رهبری اضطراب شک‌های متأخر را می‌کاهد و مکلّف را از وسواس به سکون شرع می‌رساند. احتیاط نزدیک‌تر — خواندن مغرب و عشا پس از خروج از محل عدول — ادب احتیاط است نه تکلیف حتمی فتوا.
پس قلب مطمئن از سه راه تغذیه می‌شود: ذکر لفظی و قلبی؛ نشانه‌های ملکوتی چون فرشتگان و مائده؛ و ایمان عملی که فکر را تا شخصیت می‌کشاند. امام خمینی نمونهٔ کامل این اطمینان بود: نترسیدن یک‌باره در عمر و رفتن با قلب مطمئن. ان‌شاءالله همین مسیر برای همه گشوده شود.
هدیه کردن عمل به ملائکه و زیارت شاه‌عبدالعظیم به‌مثابه زیارت سیدالشهدا، هر دو راه حس حضور و ذکرند؛ و ذکر، دروازهٔ اطمینان است.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.