یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
عدول نیت؛ یاد آمدن قضای نماز قبلی
بحث عدول از نیت در نماز گفته شد. یکی از مواردی که می‌شود عدول کرد این است که در نماز ایستاده‌ای — هر نمازی — یک‌دفعه یادت می‌افتد نماز قبلی را قضایش را نخوانده‌ای. مثلاً نماز ظهر را الله‌اکبر می‌گویی یادت می‌افتد نماز صبح قضا شده و قضایش را نخوانده‌ای. اینجا رهبر فرموده‌اند اجازه داری نیت را برگردانی به نماز صبح در صورتی که هنوز رکعت دوم را تمام نکرده باشی و به رکوع رکعت سوم نرسیده باشی. یعنی باید دو رکعت — چون نماز صبح دو رکعتی است — در آن حالت اگر یادت آمد می‌توانی نیت کنی نماز قضای صبح را می‌خوانی و باید دو رکعتی تمام کنی.
آیات قلب مطمئن
موضوع قلب بود. امروز مختصر و به یاد همهٔ بر و بچه‌هایی که بسیاری از جمع به سمت حرم ارباب رفته‌اند — ان‌شاءالله آنجا و اینجا یکدیگر را یاد کنند — قلب مطمئن و چند آیهٔ پیرامون این نوع قلب گفته می‌شود.
اولاً آیهٔ دویست‌وشصت سورهٔ بقره در خصوص حضرت ابراهیم: «ولیطمئن قلبی» — بخشی از آیه — برمی‌گردد به جریان چهار پرنده که حضرت ابراهیم دستور گرفت از خدا بکشد و بکوبد و درهم مخلوط کند و خدا زنده‌شان کند تا سبب اطمینان قلبی حضرت شود.
«قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِن لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي» (بقره/۲۶۰)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): گفت آری؛ ولی تا دلم آرام گیرد.
جای دیگر در آل عمران:
«وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَىٰ لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُم بِهِ» (آل عمران/۱۲۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و خدا آن را جز بشارتی برای شما قرار نداد تا دل‌هایتان بدان آرام گیرد.
برمی‌گردد به قضیهٔ ملائکه؛ خدا می‌گوید فرشته‌ها سبب اطمینان قلبی شمایند. جای دیگر در مائده:
«قَالُوا نُرِيدُ أَن نَّأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا» (مائده/۱۱۳)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): گفتند می‌خواهیم از آن بخوریم و دل‌هایمان آرام گیرد.
برمی‌گردد به مائدهٔ آسمانی که حواریون به حضرت عیسی گفتند از خدا بخواه مائدهٔ آسمانی بفرستد تا بخوریم و اطمینان قلبی‌مان شود؛ چه رزقی بالاتر از زیارت امام حسین و اشک برای امام حسین که آن هم اطمینان قلبی می‌آورد. آیهٔ ده انفال نیز:
«وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَىٰ وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ» (انفال/۱۰)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و خدا آن را جز بشارتی قرار نداد تا دل‌هایتان بدان آرام گیرد.
در خصوص ملائکه که بشارت‌اند و سبب اطمینان. و آیهٔ بیست‌وهشت رعد:
«الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ اللَّهِ ۗ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد/۲۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): کسانی که ایمان آوردند و دل‌هایشان به یاد خدا آرام می‌گیرد؛ آگاه باشید که دل‌ها تنها به یاد خدا آرام می‌گیرد.
یکی از بهترین و مهم‌ترین آیات قرآن در این خصوص. و آیهٔ صدوشش نحل:
«إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ» (نحل/۱۰۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): مگر کسی که وادار شود و دلش به ایمان آرام باشد.
بعضی فرموده‌اند در خصوص عمار یاسر آمده که بر زبانش کراهتی جاری شد؛ کفری چیزی گفت ولی قلبش ایمان داشت زیر شکنجه؛ بعد پشیمان شد از پیامبر خواست خدا ببخشاید و این آیه نازل شد.
ألا؛ تنها راه اطمینان ذکر خداست
نکته: وقتی در مجموعهٔ این آیات بررسی می‌کنی صراحتاً خصوصاً در آیهٔ بیست‌وهشت رعد می‌فرماید ألا؛ بدانید همه بدانید ألا بذکر الله تطمئن القلوب. اگر کسی می‌خواهد به اطمینان قلبی و آرامش قلبی برسد فقط — و مفسران اینجا گفته‌اند فقط؛ یعنی اگر کسی بگوید یکی از راه‌های رسیدن به آرامش ذکر خداست غلط ترجمه کرده. علامه طباطبایی فرمود نخیر باید بگویید فقط تنها راه اطمینان قلبی ذکر خداست. حالا ذکر دو جور است: ذکر لسانی و ذکر قلبی. ذکر لسانی مقدمهٔ ذکر قلبی است؛ مطلوب ذکر قلبی است؛ انسان قلبش به یاد خدا باشد دائماً. لکن ذکر لسانی مقدمه است؛ آن هم باید باشد و کمک کند. روایات بسیاری داریم که در این مشکل این ذکر را بگو؛ خواستی به اینجا برسی آن ذکر را بگو؛ حاجت خواستی آن ذکر را بگو. و همین ذکر یونسیه در خود قرآن:
«لَّا إِلَٰهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ» (انبیاء/۸۷)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): معبودی جز تو نیست؛ منزهی تو؛ من از ستمکاران بوده‌ام.
وقتی حضرت یونس در دل ماهی این را گفت فاستجبنا له؛ قرآن می‌گوید دعا را مستجاب کردیم و نجیناه من الغم؛ و او را از غم نجات دادیم و کذلک ننجی المؤمنین — فعل مضارع با الف و لام — یعنی برای همهٔ اهل ایمان تا ابد این سنت خدا جاری است که اگر کسی بخواهد از غم نجات پیدا کند باید این مناجات را با خدا بکند. پس ذکر لسانی هم مهم است لکن مهم‌تر آنکه بدل به قلب شود.
ذکر اکبر نماز؛ روایت سلمان و برگ‌ها
در خصوص خود ذکر که تنها ذکر را فرموده‌اند سبب اطمینان قلبی شود روایتی: اصل این ذکر یا بهترین ذکر چیست؟ ولذکر الله أکبر؛ قرآن می‌گوید بالاترین ذکرها؛ اهل‌بیت ذیل این آیه فرموده‌اند صلاة است. مجموعه‌ای از جمیع وجوه معرفتی و عرفانی. خود نماز را نباید دست‌کم گرفت. نماز سبب همان بالاترین ذکر است که سبب اطمینان می‌شود.
روایتی ضمیمه شود برای تسهیل فهم: سلمان نشسته بود با ابو عثمان زیر سایهٔ درختی. بعد یک شاخهٔ درخت که زرد شده بود برگ‌هایش را گرفت تکان داد تا ریخت؛ همهٔ برگ‌ها ریخت. به رفیقش ابو عثمان گفت چرا از من سؤال نکردی چرا این شاخه را تکان دادی؟ گفت چرا تکان دادی؟ گفت اتفاقاً همین اتفاق برای من و پیامبر افتاد. زیر سایهٔ درختی که زرد شده بود دم پاییز نشسته بودیم؛ پیامبر یک شاخه برداشت تکان داد تا همهٔ برگ‌ها ریخت. به من گفت سلمان چرا نپرسیدی چرا این کار را کردم؟ گفتم یا رسول‌الله چرا؟ پیامبر این جواب را دادند: فرمودند همین‌طور که با این تکان برگ‌ها همه از این شاخه ریختند، اگر کسی به همان وجهی که خدا دستور داده — مطلوب یعنی خوب وضو بگیرد؛ وقتی وضو می‌گیرد یاد خدا باشد در حین وضو؛ وضو بگیرد و نماز پنج‌گانه‌اش را بخواند — همین‌طور با آن نماز پنج‌گانه گناهانش می‌ریزد. این شاخه هیچ برگی دیگر به آن نیست. یک نماز پنج‌گانه با وضوی خوب یعنی یاد خدا باشد بدون آنکه فقط ظاهر بخواند چنین اثری دارد. این نماز را نباید دست‌کم گرفت؛ همه را می‌شوید می‌برد و سبب اطمینان قلبی می‌شود. امید که عاقبت ختم به خیر شود؛ به ذکر صلوات بر محمد و آل محمد.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.