یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
ششمین شکِ بی‌اعتنا؛ شک پس از وقت
آخرین شکی که نباید به آن اعتنا کرد، شکِ پس از وقتِ نماز است: وقتِ نمازِ عصر تمام شده و اذانِ مغرب و عشا گفته‌اند، آن‌گاه شک کند نمازِ عصر را درست خوانده یا نه؛ به این شک اعتنا نمی‌شود. بدین‌سان شش شک که نباید اعتنا کرد تمام شد: شک در نمازِ مستحبی؛ شک در رکعاتِ نمازِ جماعت؛ کثیرالشک؛ شک پس از محل — جزئی از نماز گذشته؛ شک پس از خودِ نماز؛ و شک پس از وقت.
آیهٔ هفدهمِ زمر و بشارتِ اهلِ إنابه
در بحثِ قلبِ منیب نکاتِ دقیقی هست. یکی از آیاتِ إنابه آیهٔ هفدهمِ سورهٔ زمر است: کسانی که به سویِ خدا إنابه کردند، «لهم البشری»؛ از ناحیهٔ خدا برایشان بشارت است. بشارتِ خدا شوخی نیست و نباید به‌آسانی از کنارش گذشت.
بشارت و انذار؛ سنتِ الهی
بشارت مصدری است از ریشهٔ بشر — مژده و خبرِ سرورآفرین — یا از بَشَره که به ظاهر و چهره بازمی‌گردد: خبری که اثرش در رخسار دیده می‌شود. بشارت و انذار سنتِ الهی است. در آیهٔ پنجاه‌وششمِ کهف و بیست‌وچهارمِ فاطر آمده است:
«وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ» (کهف/۵۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و پیامبران را نمی‌فرستیم مگر مژده‌آور و بیم‌دهنده.
پیامبران جز برای بشارت و انذار فرستاده نشده‌اند؛ پس این کارِ الهی است و بشارت را باید همچون انذار جدی گرفت. بخشی از بشارت‌ها دنیوی است و بخشی اخروی.
اولیاء الله؛ بشارت در دنیا و آخرت
آیا کسانی هستند که هم بشارتِ دنیا داشته باشند هم آخرت؟ آری. در آیهٔ شصت‌ودو و شصت‌وچهارِ یونس:
«أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ لَهُمُ الْبُشْرَىٰ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ» (یونس/۶۲–۶۴)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آگاه باشید که دوستانِ خدا نه ترسی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند؛ آنان که ایمان آوردند و پرهیزگار بودند؛ برایشان در زندگیِ دنیا و در آخرت بشارت است.
فقط اولیاءِ خدایند که هم در دنیا بشارت دارند هم در آخرت. آنکه دنیا و آخرتش سامان می‌خواهد، لاجرم باید ولیِّ خدا باشد.
نمونه‌هایِ بشارتِ دنیوی
نزولِ فرشتگان خود بشارت است. در آیهٔ صد و بیست‌وششمِ آل‌عمران و دهمِ انفال، دربارهٔ مجاهدان که از سه برابر بودنِ دشمن مضطرب شدند، خدا فرمود نزولِ ملائکه را جز بشری برای آرامشِ دل‌ها قرار نداده‌ایم. ورود و خروجِ ملائکه جنسِ بشارتِ دنیویِ خداست و اندک نیست؛ چون به منیب «لهم البشری» گفته شده، مقامش والاست.
در آیهٔ ششمِ صف: «مبشراً برسولٍ یأتی من بعدی اسمه أحمد»؛ آمدنِ پیامبر خود بشارت است. در آیهٔ چهل‌وپنجمِ آل‌عمران خدا مریم را به کلمهٔ خویش — مسیح عیسی ابن مریم — بشارت می‌دهد؛ چنان‌که ابراهیم را به اسحاق و زکریا را به یحیی. فرزندِ صالح خود بشارتِ الهی است و باید قدر دانست.
آیاتِ بیست‌وپنجمِ فرقان، پنجاه‌وهفتمِ اعراف، شصت‌وسومِ نمل و چهل‌وششمِ روم نیز از بشارتِ باد و باران سخن می‌گویند:
«وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ ۚ وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا» (فرقان/۴۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و اوست آنکه بادها را مژده‌آور پیشاپیشِ رحمتش فرستاد؛ و از آسمان آبی پاک فروفرستادیم.
بارانِ پاک بشارت است؛ از همین‌رو هنگامِ باران لحظهٔ استجابتِ دعاست.
بشارت‌هایِ اخروی؛ شوری و توبه و حدید
در سورهٔ شوری، آیاتِ بیست‌ودو و بیست‌وسه:
«وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ ۖ لَهُم مَّا يَشَاءُونَ عِندَ رَبِّهِمْ ۚ ذَٰلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ ذَٰلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ» (شوری/۲۲–۲۳)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و آنان که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند در باغ‌های بهشت‌اند؛ نزدِ پروردگارشان هرچه بخواهند برایشان است؛ این همان فضلِ بزرگ است. این همان است که خدا بندگانش را بدان مژده می‌دهد.
«لهم ما یشاءون عند ربهم» — هرچه بخواهند نزدِ پروردگارشان — مقامی والاست و علامه طباطبایی در ذیلِ آن سخنِ بلندی دارد. خدا این را بشارت برای «عباده» قرار داده؛ بندگیِ خدا اندک نیست.
داستانِ بشرِ حافی و ارزشِ عبودیت
بشرِ حافی — به معنیِ پابرهنه — زمانی اهلِ لهو بود و در خانه‌اش مطرب می‌آورد. امام حسن مجتبی علیه‌السلام از کنار گذشت و صدایِ ساز شنید. از غلام که آشغال به کوچه می‌برد پرسید: صاحبِ خانه بنده است یا آزاد؟ غلام که حضرت را نمی‌شناخت گفت آزاد است، غلام نیست. حضرت آهی کشید و فرمود: آزاد است که چنین است؛ اگر عبد بود چنین نبود؛ قید و بند داشت. کلامِ بلندی است؛ در تشهد نیز عبودیت را مقدمهٔ رسالت می‌نهیم: بنده بود که رسول شد.
چون غلام بازگشت و سخن را گفت، برقِ کلامِ حضرت بشر را گرفت؛ پابرهنه دیوانه‌وار دوید تا حضرت را یافت و گفت غلط کردم. یک سخنِ باواسطه او را به هم ریخت و عبد ساخت. بشارت برای بندگانِ خداست و نتیجه‌اش «عند ربهم»؛ نباید کم گرفت.
در توبه، آیهٔ بیست‌ویک:
«يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَّهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُّقِيمٌ» (توبه/۲۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): پروردگارشان آنان را به رحمتی از خود و خشنودی و بهشت‌هایی که در آن نعمتِ پایدار است مژده می‌دهد.
سه نعمت: رحمت، رضوان — از بالاترین مقاماتِ بهشتی — و جنات. در حدید، آیهٔ دوازده: بشارت به بهشت‌هایی که از زیرِ آنها نهرها روان است؛ و نهرهایِ بهشت در روایات به کوثرِ زهرا پیوند خورده است. بشارتِ خدا هر جا نیست؛ بشارت به منیب نشانِ جایگاهِ بلند است.
جایی که بشارت نیست؛ مجرمان
در فرقان، آیهٔ بیست‌ودو هشدار است:
«يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَىٰ يَوْمَئِذٍ لِّلْمُجْرِمِينَ» (فرقان/۲۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): روزی که فرشتگان را ببینند، آن روز برای مجرمان بشارتی نیست.
برای مجرمان نه در دنیا نه در آخرت بشارتی نیست. مجرم به إنابه نمی‌رسد مگر آنکه از گناه بیرون آید؛ نخستین پلهٔ إنابه ترکِ معصیت است.
آیهٔ سی‌اُمِ فصلت؛ تنزّلِ ملائکه بر اهلِ استقامت
آیهٔ سی‌اُمِ فصلت محبوب است:
«إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنتُمْ تُوعَدُونَ» (فصلت/۳۰)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): کسانی که گفتند پروردگارِ ما خداست سپس استقامت ورزیدند، فرشتگان بر آنان فرود می‌آیند که مترسید و اندوهگین مباشید و به بهشتی که وعده می‌شدید مژده گیرید.
ملائکه دسته دسته می‌آیند و بشارت می‌دهند. یکی از بشارت‌هایِ خدا در إنابه است؛ خدا به منیب بشارت داده است. امید آن که به إنابه درآییم و بشارت‌ها را بگیریم و از قافله جا نمانیم.
عاقبت به خیر باد، به ذکرِ صلوات بر محمد و آلِ محمد: اللهم صلّ علی محمد و آلِ محمد.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.