یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
اصل طهارت و تریِ دست کودک
یکی دیگر از جاهایی که بر اساس اصل طهارت موضوع را به طهارت محکوم می‌کنیم — و گفته می‌شود ان‌شاءالله پاک است — وقتی است که کودک خردسالی دائماً خود را نجس می‌کند و لباسش نجس است؛ ناگاه برخورد می‌شود که دستش تر است و این دست تر را به جاهای بسیار زده است. چون یقین نیست که آن تری از نجاست لباس باشد یا نه، باز بر اساس اصل طهارت محکوم به طهارت است؛ یقین نداریم.
نشانهٔ نفاق؛ خواب بسیار
یکی دیگر از نشانه‌های قلبی که دچار نفاق شده — بر اساس حدیث امام سجاد علیه‌السلام که بررسی شد — این است که فرمودند: صبح می‌کند و همه‌اش خواب است با آنکه شب بیدار نبوده. پیرامون خواب سخن رفت. تبرکاً حدیثی دیگر از اختصاص شیخ مفید صفحهٔ دویست‌وهجده: پیامبر اعظم فرمودند:
«إِيَّاكُمْ وَكَثْرَةَ النَّوْمِ فَإِنَّ كَثْرَةَ النَّوْمِ يَدَعُ صَاحِبَهُ فَقِيرًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ» (اختصاص مفید)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): از خواب بسیار بپرهیزید؛ زیرا خواب بسیار صاحبش را در قیامت فقیر وامی‌گذارد.
کسی که زیاد می‌خوابد قیامت فقیر محشور می‌شود؛ فقر می‌آورد. در دنیا نیز چنین است: آدمی که زیاد می‌خوابد در دنیا نیز فقیر است و قیامت از جهت معنوی دستش خالی است.
اگر سخن گوید دروغ می‌گوید
بقیهٔ نشانه‌های همین حدیث را باید جمع کرد و خود را گرای گرفت و بررسی نمود. فرمودند: اگر با تو سخن گوید دروغ می‌گوید. دروغ به قول بزرگان انسان را کج و معوج بار می‌آورد. هرچه زور بزنی خود را درست کنی و خودسازی و تهذیب نفس کنی، پی‌درپی به زمین می‌خوری؛ چرا؟ چون صداقت در وجود ریشه ندارد. دروغ در مسیر خودسازی بسیار بد است و از نشانه‌های نفاق است؛ به‌ویژه کسی که به راحتی دروغ می‌گوید.
خیانت در امانت؛ ظاهر و باطن
و اگر به او امانت بسپاری خیانت می‌کند. معنای ظاهری: امانت می‌دهی، در آن تصرف می‌کند، ناخنک می‌زند، درست نگه نمی‌دارد. معنای باطنی در زیارت جامعهٔ کبیره خوانده می‌شود «والأمانة المحفوظة»: اهل‌بیت علیهم‌الصلوة‌والسلام امانت محفوظهٔ خدایند. خیانت به امانت یعنی خیانت در امانت ولایت:
«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ» (احزاب/۷۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ما امانت را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کردیم.
آن امانت را نتوانستند به عظمتش بگیرند؛ امانت ولایت اهل‌بیت که انسان‌ها در عالم الست و عالم ذر پذیرفتند و سپس در عوالم بعد پی‌درپی خیانت می‌کنند. هرقدر التزام عملی به ولایت اهل‌بیت — امانت محفوظهٔ الهی — باشد همان مقدار امانت‌داری است و هرقدر التزام نباشد خیانتکاری است؛ شوخی نیست. این از نشانه‌های نفاق است.
غیبت؛ ظاهر و معنای عصر غیبت
و اگر از او غایب شوی غیبت تو را می‌کند. غیبت چنان پست است که صاحبان گناهان زشت — شراب‌خواری و شهوت‌رانی و مانند آن — در قیامت به غیبت‌کننده می‌گویند ما کیف کردیم و گول خوردیم؛ تو چه کیفی کردی از غیبت؟ خاک بر سرت؛ خجالت نکشیدی؟ قدما گفته‌اند غیبت اصل نامردی است. این نیز از نشانه‌های نفاق است.
معنای باطنی‌اش می‌تواند این باشد: وقتی امام حاضر است دم از ولایت می‌زند و اقرار می‌کند؛ و وقتی امام غایب شد — مانند عصر غیبت ما — بدگویی می‌کند بر ضد ارزش‌های دینی و ولایت و دستورات اهل‌بیت؛ اهل غیبت و بدگویی می‌شود.
خلف وعده؛ عهد عبادت
و اگر با او وعده کنی خلف وعده می‌کند؛ عادتش است که وفا ندارد. معنای ظاهری: پیامبر جایی صبح وعده داشت تا غروب ایستاد؛ طرف آمد و او را ایستاده دید؛ فرمود اگر نمی‌آمدی شب هم می‌ایستادم؛ قول داده بودم. معنای باطنی آیه است:
«أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَن لَّا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ ۖ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ وَأَنِ اعْبُدُونِي ۚ هَٰذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ» (یس/۶۰–۶۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آیا با شما ای فرزندان آدم عهد نبستم که شیطان را نپرستید — او دشمن آشکار شماست — و مرا بپرستید؛ این است راه راست؟
عبادت وعدهٔ ما با خدا بوده است. هرقدر از عبادت فاصله بگیریم خلف وعده کرده‌ایم و این نشانهٔ نفاق درونی است.
علم فکری و صالح‌سازی عمل
آنچه گفته می‌شود علم ظاهری و علم فکری است. گمان نرود با فهمیدن این‌ها از نفاق پاک شده‌ایم؛ این‌ها در فکر جمع می‌شود. باید عمل را بررسی کرد؛ این‌ها باید به پاک‌سازی و صالح‌سازی عمل کمک کند. وگرنه بزرگانی چون آقا باقر بهبهانی — عارف و واصل و عالم — آخر عمر هرچه بلد بود یادش رفت؛ صفحهٔ ذهن خالی شد. یکی از علما میان نماز سورهٔ حمد را از یاد برد؛ هرچه فکر کرد نیامد؛ از او گرفتند. بعضی بزرگان اجازهٔ جراحی نمی‌دهند مبادا علمشان برود. این چه علمی است که با فشار جراحی برود؟ با فشار قبر چه می‌شود؟ همه می‌رود. این علم فکری است. به قول علامه جوادی آملی گمان نرود چهار حدیث و آیه خواندن اصلِ عمل است؛ باید منتج به صالح‌سازی اعمال شود. امید که عاقبت ختم به خیر شود؛ به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.