یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
شب شهادت رضا؛ قلب ممتحن و تملکات
شب شهادت علی‌بن‌موسی‌الرضا علیه‌الصلوة‌والسلام است. سلسلهٔ بحث قلب در قرآن به قلب ممتحن رسیده — قلبی که خدا امتحانش می‌کند. یکی از میدان‌های امتحان، مالکیت‌ها و تملکات است. در شرح حدیث ریّان بن شبیب آمده إن کنت باکیاً لشیء فابک للحسین؛ لام، لام مالکیت است: گریه و همهٔ وجود باید تحت تملک اباعبدالله باشد و قوای ظاهر و باطن در تصرف او. آنچه در تملک است — قوا، داشته و نداشته — امتحان الهی است؛ مهم رفتار است.
سه نظریهٔ مالکیت و نظریهٔ دینی رضا
در اصول اقتصاد سه نظریه هست: آزادی مالکیت — لیبرالیسم اقتصادی — که از هر راه کسب و به هر راه خرج می‌کند؛ محدودیت مالکیت — سوسیالیسم اقتصادی — با قوانین دست‌وپاگیر غیر وحیانی؛ و کمونیسم اقتصادی که مالکیت مطلق را به دولت می‌دهد. امام رضا، عالم آل محمد، نظریهٔ دینی مالکیت مطلقهٔ الهی را مطرح می‌کند: ضمن ارج تملک مردم، مالکیت مطلقه فقط از آنِ خداست و آنچه در دست توست — حتی خود تو — عاریه و مجازی است؛ سود تجارت نیز غنیمت و مال غیر است که امانت سپرده شده تا امتحان شوی. همه را می‌گذاری و می‌روی. تملکات علمی نیز امتحان‌اند: با دانش چگونه رفتار کردی؟ زکات فقط مالی نیست؛ زکات العلم نشره و زکات بدن صوم است.
غیر زکات؛ صلهٔ رحم با اموال امانی
در تفسیر نور الثقلین، جلد دو، صفحهٔ چهارصدونودوپنج کسی می‌پرسد آیا پس از زکات تکلیف مالی دیگری هست؟ حضرت می‌فرماید آری و به صلهٔ رحم اشاره می‌کند: با آنچه خدا به‌صورت مجازی امانت داده باید به ارحام و نزدیکان برسی. زکات فطره را اگر در شهر خویش فقیر هستی نباید جای دیگر دهی. اول باید به داد اطرافیان — حتی همکاران — رسید؛ آنان نیز به نوعی ارحام‌اند.
پس از ایمان و ولایت؛ قیام برای مبتلایان
در عیون اخبار الرضا، جلد دو، صفحهٔ صدشصت‌ونه حضرت عوامل فقر را می‌شمارد و بی‌توجهی به گرفتاران را از عوامل گرفتاری اجتماعی می‌داند. پس از ایمان به خدا و اعتراف به حقوق اهل‌بیت، توانمندان مکلف‌اند برای ادارهٔ امور بیماران زمین‌گیر و دیگر مبتلایان قیام کنند — فرداً و مثنی. بیمار فقط جسمی نیست؛ روحی، اخلاقی و اعتقادی را نیز شامل است. بی‌توجهی به گرفتاران از هر قسم، به فرمودهٔ رضا خروج از ولایت اهل‌بیت و خداست.
برداشتن قید تملک مطلقه
امتحان اساسی برداشتن قید تملک مطلقه از خود است. تملک مطلقه مال خداست؛ چون فهمیدی هیچ از تو نیست راحت می‌بخشی. گرفتاری آنجاست که مال خود می‌دانی و سخت می‌بخشی. با برداشتن قید، در امتحانات سربلند و به فکر دیگران خواهی بود؛ ده تومان که بخشیدی نمی‌گویی کاش پنج می‌دادم. امید که عاقبت ختم به خیر شود.
«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدایا بر محمد و خاندان محمد درود فرست.
لام مالکیت در بکاء حسین
لام در فابک للحسین فقط حرف اضافه نیست؛ نشانهٔ تملک است. اشک وقتی قیمت دارد که وجود تحت تملک حسین باشد و قوا در خط او حرکت کنند. گریهٔ مستقل از تملک، احساس است؛ گریهٔ مملوک، امتحان قلب ممتحن.
امانت بودن سود و سرمایه
سود تجارت غنیمت امانی است نه ملک طلق. این نگاه زکات و انفاق را از بخششِ از جیب خود به اداء امانت بدل می‌کند و بخل را بی‌معنا می‌سازد.
زکات دانش و بدن
نشر علم زکات دانش است و روزه زکات بدن. هر تملکی زکات دارد؛ ترک زکات، ترک ادب امانت است خواه مال باشد خواه معرفت.
همکاران به مثابهٔ ارحام
گسترش مفهوم رحم به همکاران نزدیک، میدان امتحان را از خانه به محیط کار می‌برد. قیام برای مبتلایان پس از ایمان و ولایت، رکن عملی تشیع اجتماعی است.
خروج از ولایت با بی‌توجهی
بی‌توجهی به گرفتار، فقط نقص اخلاقی نیست؛ به فرمودهٔ رضا خروج از ولایت است. قلب ممتحن در همین نقطه آزموده می‌شود: قید ملکیت مطلقه را برمی‌دارد یا بر خود می‌بندد.
راحتی بخشش پس از فهم فقر
فهم فقر ذاتی، بخشش را آسان می‌کند. آنکه هنوز خود را مالک مطلق می‌پندارد، در ده تومان نیز حساب پنج تومانِ اضافه‌کرده را می‌کند.
امتحان در داشته و نداشته
امتحان الهی فقط در دارایی نیست؛ در نداری نیز هست. آنکه ندارد چگونه صبر می‌کند و آنکه دارد چگونه انفاق. قلب ممتحن در هر دو سویه آزموده می‌شود و رفتار، نه مقدار مال، معیار قبولی است. تملک قوای وجودی نیز همین‌گونه است: چشم و گوش و زبان امانت‌اند.
لیبرالیسم و سوسیالیسم در برابر امانت
آزادی مطلق مالکیت راه را بر هر کسب و خرجی می‌گشاید و محدودیت بشری قوانین غیر وحیانی می‌گذارد. دین راه سومی می‌گوید: انسان مالک اعتباری است و خدا مالک حقیقی. سود و سرمایه غنیمت امانی‌اند تا در صله و زکات و قیام برای مبتلایان خرج شوند.
زکات علم و بدن و مال
زکات العلم نشره حلقهٔ اتصال دانش و خدمت است. روزه زکات بدن است تا تن از افراط رها شود. مال نیز زکات و فراتر از آن صله دارد. ترک هر زکات، ترک ادب امانت در همان ساحت است.
هر حکمی که آمد میدان امتحان است و هر آیه‌ای که خوانده شد دعوت به حضور.
پیوند ظاهر فقهی با باطن توحیدی در همین‌جا روشن می‌شود: حکم، ادب امانت است و معرفت، فهم مالک حقیقی. آنکه فقط حکم را بدون فهم امانت بگیرد به تکلیف خشک می‌رسد؛ و آنکه فقط معرفت را بدون حکم بگیرد به دعوی بی‌عمل.
ذکر پایانی صلوات نباید عادت出口 باشد؛ تجدید عهد با مجرای فیض است. هر بار که صلوات گفته می‌شود باید یاد مالک مطلق و واسطهٔ فیض زنده شود تا قلب از غفلت تملک درآید.
ایمان و ولایت؛ پیش‌شرط قیام اجتماعی
امام رضا قیام برای مبتلایان را پس از ایمان و ولایت می‌نشاند تا خدمت اجتماعی از ریشه‌های معرفتی جدا نشود. توانمندی اعم از مال و آبرو و علم است؛ هر چه در تملک اعتباری است ابزار قیام است. بیمار روحی و اعتقادی نیز مصداق مبتلاست و نباید تنها فلج جسم دیده شود.
نتیجهٔ رفع قید تملک
چون قید مالکیت مطلقه برداشته شود، حسابگری بخل‌آلود در انفاق کم می‌شود. بخشش از جیب خود سخت است؛ اداء امانت خدا آسان‌تر. قلب ممتحن در این نقطه یا سربلند می‌شود یا در تعلق می‌ماند.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.