یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
سفر تحصیلی؛ احتیاط واجب میان شکسته و کامل
دیروز حکمی از استفتائات رهبر معظم دربارهٔ سفر شغلی و پیوند آن با دانشجویان گذشت: آنان که سفرشان از جهت تحصیل بورسیه یا مأموریت اداره است سفر شغلی حساب می‌شود و از سفر دوم به بعد نماز را کامل می‌خوانند و روزه می‌گیرند. امروز گفتگو با دفتر آقا نکتهٔ تازه‌ای آورد. آنچه در رساله یا اجوبه دیده شود اگر با سخن دفتر مغایرت داشت، سخن دفتر را عمل کنید؛ گاه اشکال چاپی حکم را عوض کرده، گاه فتوا به‌روز شده است — مانند مسئلهٔ شهری.
دیروز گفته شد اگر محصل صرفاً برای تحصیل برود و بورسیه و مأموریت نباشد مسافر است و سفرش شغلی نیست. استفتای ششصدوپنجاه‌ودو اجوبة الاستفتائات می‌گوید در سفر برای تحصیل علم نماز شکسته است و روزه صحیح نیست. اما دفتر فرمود نظر آقا احتیاط واجب است و فتوا نداده؛ یعنی احتیاطاً هم کامل و هم شکسته بخواند — جمع کند — و چون احتیاط واجب است می‌تواند به مجتهد دیگر رجوع کند. آنکه پس از هفتاد هشتاد سال جان‌کندن هنوز فتوا نمی‌دهد و احتیاط می‌کند، عظمت دین و معارف و احکام را نشان می‌دهد؛ جرات نمی‌کند بگوید می‌دانم.
امانت محفوظه و باب مبتلی‌به الناس
در زیارت جامعهٔ کبیره خطاب به اهل‌بیت می‌خوانیم «والأمانة المحفوظة» — شما امانت محفوظ خدایید؛ احدی حق ندارد کلام شما را تفسیر به رأی کند. بلافاصله: «والباب المبتلی به الناس» — شما بابی هستید که مردم به شما گرفتار و ممتحن می‌شوند. سخت‌ترین امتحان الهی امتحان با امام است؛ امتحان با حب اهل‌بیت و ولایت امام عصر. باید در خود غور کرد: جایگاه امام عصر و ولایت و حب آنان در زندگی چیست؟
«أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ» (سوره محمد، آیه ۲۴)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند؟
به قول علامه حسن‌زاده باید اهل تدبر و تأمل بود تا تلطیف سر پیدا شود و معارف به جان بریزد.
شذرات المعارف؛ حقیقت حب آل محمد
آیت‌الله نورالله شاه‌آبادی در شذرات المعارف هشدار می‌دهد. حدیث مستند است که من مات علی حب آل محمد فهو شهید — هرکه بر محبت اهل‌بیت بمیرد شهید است. برخی می‌گویند پس ما شهیدیم و دنبال باطن و حقیقت حب نمی‌روند. ایشان می‌فرماید ایمان سه قسمت دارد: وجهی بر زبان — باید گفت و تبلیغ کرد، نه فقط روحانیون؛ وجهی قلبی که در دل نشسته باشد؛ وجهی عملی مطابق دستورات آنان. اگر نباشد در امتحان باخته‌ایم. این امتحان تا لحظهٔ مرگ ادامه دارد؛ حتی لحظهٔ مرگ سؤال از حجت خداست.
امانت را برای سنجش می‌دهند. فرموده‌اند شیعیان ما را از کثرت رکوع و سجود نشناسید؛ از امانت‌داری و صداقت و وفای به عهد بشناسید. اگر امانت‌دار نیستی باخته‌ای. ولایت اهل‌بیت بزرگ‌ترین امانت در دست ماست. یکی از سخت‌ترین امتحانات الهی نسبت به امام عصر است. بحث دقیق‌تر ادامه می‌یابد. امید عاقبت به خیر؛ به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
چرا احتیاط مرجع نشانهٔ عظمت دین است
مرجع پس از عمری مجاهدت علمی گاه فتوا نمی‌دهد و احتیاط می‌کند. این ناتوانی نیست؛ امانت‌داری است. معنای فتوا ندادن آن است که نمی‌دانم با قطع، و دین بزرگ‌تر از آن است که هرکس به رأی خود سخن بگوید. امانت محفوظه در زیارت جامعه همین را می‌گوید: اهل‌بیت امانت حفظ‌شدهٔ خدایند و تفسیر به رأی روا نیست. پیوند این احتیاط فقهی با قلب ممتحن آن است که انسان در برابر امر الهی باید اهل توقف به‌جا و ادب باشد، نه جرأت بی‌پایه.
امتحان با امام؛ سخت‌ترین میدان
باب مبتلی‌به الناس یعنی مردم به اهل‌بیت آزموده می‌شوند. امتحان با امام، با حب اهل‌بیت، با ولایت امام عصر، سخت‌ترین امتحان الهی است. باید از خود پرسید: امام در زندگی ما چه جایگاه عملی دارد؟ تدبر و تأمل — چنان‌که علامه حسن‌زاده تأکید می‌کند — شرط ریختن معارف در جان است. غور در باطن، نه لقلقهٔ زبان، راه عبور از این امتحان است.
سه رکن ایمان در بیان شاه‌آبادی
آیت‌الله شاه‌آبادی هشدار می‌دهد که به حدیث «من مات علی حب آل محمد فهو شهید» نباید سطحی دل خوش کرد. حقیقت حب را باید شناخت. ایمان سه وجه دارد: زبان که باید بگوید و تبلیغ کند؛ قلب که باید بنشیند؛ عمل که باید مطابق دستور باشد. فقدان هر یک، باخت در امتحان است. امتحان تا دم مرگ ادامه دارد و در مرگ نیز سؤال از حجت خداست.
امانت‌داری معیار تشیع
شیعه را از کثرت رکوع و سجود صرف نباید شناخت؛ از امانت‌داری، راستگویی و وفای به عهد باید شناخت. ولایت بزرگ‌ترین امانت است. کسی که در مال و قول امانت ندارد، چگونه مدعی امانت ولایت باشد؟ قلب ممتحن قلبی است که در میدان امانت و صدق آزموده شده باشد. این بحث در جلسات بعد دقیق‌تر پی گرفته می‌شود. امید عاقبت به خیر؛ به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
جمع میان فقه سفر و فقه دل
سفر تحصیلی و احتیاط جمع میان شکسته و کامل، نمونهٔ کوچکی از ادب در برابر حکم است. همان ادب در برابر امام باید بزرگ‌تر باشد. چنان‌که در رساله نباید به چاپ نادرست دل بست و باید سخن دفتر را شنید، در دین نیز نباید به فهم سطحی از حب آل محمد دل بست؛ باید به باطن رفت. قلب ممتحن ثمرهٔ این ادب و این غور است.
جزئیات احتیاط در سفر تحصیل
دانشجویی که بورسیه و مأموریت ندارد و برای تحصیل می‌رود و قصد ده روز هم نمی‌کند — و دست‌کم هر ده روز یک‌بار رفت‌وآمد دارد — طبق سخن دفتر، مرجع احتیاط واجب کرده است: هم نماز را کامل بخواند و هم شکسته؛ یعنی جمع کند. چون احتیاط واجب است رجوع به مجتهد دیگر رواست. این توضیح برای اهمیت قصه بود: حتی فرع نماز سفر، محل ادب و احتیاط است؛ چه رسد به امر ولایت.
مرگ و سؤال از حجت
امانت را برای سنجش می‌سپارند. لحظهٔ مرگ نیز میدان امتحان است؛ سؤال از حجت خدا ادامهٔ همان باب مبتلی‌به الناس است. آنکه در زندگی با امام سر و کار عملی نداشته، چگونه در آن صحنه پاسخ دهد؟ ازاین‌رو غور امروز در جایگاه امام عصر، کار فردا نیست؛ کار همین لحظه است. حب زبانی بدون عمل، و عمل بدون قلب، و قلب بدون اقرار، هیچ‌کدام ایمان کامل نیست.
پیوند زیارت جامعه با قلب ممتحن
عبارت امانت محفوظه و باب مبتلی‌به الناس پشت‌سرهم آمده‌اند تا بگویند امانت‌داری و امتحان یک حقیقت‌اند. اهل‌بیت هم امانت‌اند و هم میزان. هر برخورد با امر آنان سنجش دل است. قلب ممتحن دلی است که از این میزان سربلند بیرون آمده باشد. بحث در جلسات بعد دقیق‌تر می‌شود. امید آنکه عاقبت ختم به خیر شود؛ به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
قلب ممتحن ثمرهٔ عبور از همین امتحان‌های خرد و کلان است؛ از احتیاط در نماز سفر تا وفاداری به امانت ولایت.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.