یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.

آیهٔ بقره؛ میثاق و امر به شنیدن

در آیهٔ نود و سه بقره موضوع قلب مشروب است؛ قلب آمیخته با غیر خدا. خدا می‌فرماید میثاق گرفتیم و طور را برافراشتیم؛ آنچه دادیم به قوت بگیرید و بشنوید:

«وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُم بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا» (بقره، ۹۳)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و چون از شما پیمان گرفتیم و طور را بر فرازتان برافراشتیم؛ آنچه به شما دادیم با قوت بگیرید و بشنوید.

اهمیت گوش‌دادن چنان است که خدا امر می‌کند. نشنیدن سبب شد دل‌ها با محبت گوساله آمیخته شود: و أشربوا فی قلوبهم العجل بکفرهم. گفتند سمعنا و عصینا؛ ظاهراً شنیدند و باطناً نپذیرفتند. شنیدن بی‌سپردن دل سود ندارد.

تقدم شنوایی بر بینایی

اگر کسی نابینا باشد به تکلم می‌افتد؛ اگر ناشنوا باشد غالباً لال می‌ماند. حتی آنکه پس از گویش شنوایی را از دست دهد در کلام مشکل می‌یابد چون صدای خود را نمی‌گیرد. در پرسشی دانشگاهی بیشتر دانشجویان بینایی را برگزیدند؛ حال آنکه علم نشان می‌دهد تأثیر شنیده تا ده برابر دیده است. ازاین‌رو پس از میثاق ولایت فوراً «واسمعوا» آمده است.

روایات گوش‌دادن

امیرالمؤمنین فرمود: السامع شریک القائل؛ شنونده شریک گوینده است. شنوندهٔ غیبت، دومین غیبت‌کننده نوشته می‌شود. گوش‌دادن به باطل در نفس اثر منفی می‌گذارد؛ ازاین‌رو نهی شده است.

نظر به مردم؛ چهار منظره

مولا فرمود به هر سو از مردم که خواهی بنگر؛ جز این‌ها نمی‌بینی: فقیری که با فقر می‌ستیزد؛ توانگری که نعمت خدا را به کفران بدل کرده؛ بخیلی که حق خدا را در مال حبس کرده — و زکات علم نشر آن است، زکات آبرو به‌کارگیری آن، زکات زیبایی عفاف؛ یا متمردی که در گوشش از شنیدن مواعظ سنگینی است. تمرد از موعظه گوش را سنگین می‌کند؛ اگر امام زمان هم بیاید حرف حق را نمی‌شنود. امید عاقبت به خیر؛ به برکت صلوات.

سمعنا و عصینا؛ دوگانگی ظاهر و باطن

گفتن «شنیدیم» کافی نیست اگر «عصینا» در دل باشد. قلب مشروب از همین دوگانگی پر می‌شود: لفظ اطاعت و باطن گوساله‌دوستی. علاج، سپردن دل هنگام شنیدن کلام حق است نه حضور جسمانی صرف.

میثاق ولایت و فرمان گوش

میثاق اهل‌بیت بلافاصله با «واسمعوا» همراه است. ولایت بدون شنوایی به انحراف می‌رود. کسی که موعظه را سنگین می‌شنود، همان وقری را می‌پرورد که قرآن برای دل‌های مهرخورده گفته است.

زکات‌های غیرمالی

بخل فقط حبس درهم نیست؛ حبس علم و آبرو و زیبایی نیز حق خدا را ضایع می‌کند. زکاة العلم نشره. آنکه می‌داند و نمی‌گوید، و آنکه آبرو دارد و برای حق هزینه نمی‌کند، در همان فهرست چهارگانهٔ مولا می‌گنجد.

تمرد از موعظه؛ خطر آخرالزمانی

عادت به نشنیدن مواعظ، حتی ظهور را بی‌ثمر می‌کند برای فرد متمرد. امام می‌آید و حرف حق می‌گوید؛ گوش وقردار نمی‌شنود. ازاین‌رو درمان قلب مشروب از گوش آغاز می‌شود: انتخاب شنیده‌ها و ادب استماع.

شراکت در سخن

السامع شریک القائل مسئولیت اخلاقی سنگینی است. مجلس غیبت و تهمت، سامع را نیز می‌نویسد. چنان‌که شنیدن ذکر و علم شریک در ثواب است، شنیدن باطل شریک در وزر است. مراقبت گوش مراقبت قلب است.

قلب مشروب؛ آشامیدن غیر خدا

أشربوا فی قلوبهم العجل یعنی محبت گوساله در دل نوشانده شد. قلب مشروب قلبی است که با غیر حق آمیخته. ریشهٔ این آمیزش، ترک شنیدن حقیقی پس از میثاق است.

امر اسمعوا پس از میثاق

خدا پس از اخذ میثاق و رفع طور، به قوت گرفتن و شنیدن امر می‌کند. ولایت بدون سمع به عصیان باطنی می‌انجامد: سمعنا و عصینا.

ناشنوایی و لال بودن

ساختار خلقت تقدم سمع را نشان می‌دهد: ناشنوا غالباً لال می‌ماند؛ نابینا سخن می‌گوید. از دست دادن شنوایی پس از گویش نیز کلام را مختل می‌کند. انتخاب بینایی از سوی اکثر دانشجویان با واقعیت علمیِ تأثیر ده‌برابری سمع ناسازگار است.

السامع شریک القائل

شنونده شریک گوینده است. مجلس غیبت سامع را نیز می‌نویسد. ازاین‌رو شنیدن باطل نهی شده؛ چون اثر نفسانی می‌گذارد حتی اگر زبان تصدیق نکند.

زکات علم و آبرو و زیبایی

بخیل فقط مانع زکات مال نیست؛ مانع زکات علم — نشر — و زکات آبرو و زکات زیبایی — عفاف — نیز هست. حق خدا در داشته‌ها متنوع است؛ حبس هر یک بخل است.

متمرد مواعظ و وقری گوش

چهارم از منظره‌های مولا متمردی است که از شنیدن موعظه سر می‌پیچد؛ گوشش سنگین شده. چنین کسی اگر امام عصر هم موعظه کند سود نمی‌برد؛ عادت تمرد مانع است.

فقیر و غنی و کفران

نگاه به مردم یا رنج فقر را می‌بیند یا کفران غنا را یا بخل را یا تمرد را. این چهارگانه، نقشهٔ آسیب‌شناسی اجتماعی علوی است و با قلب مشروب فردی پیوند دارد: گوش و دل با هم فاسد می‌شوند.

سپردن دل هنگام سمع

شنیدن ظاهری بی‌سپردن دل همان عصینا است. علاج قلب مشروب، ادب استماع است: گزینش شنیده و حضور قلب. میثاق اهل‌بیت با این ادب زنده می‌ماند.

تأثیر سمع در تربیت

اگر شنیده ده برابر دیده اثر دارد، مسئولیت رسانه‌ها و مجالس دوچندان است. پر کردن گوش از لغو، دل را به غیر خدا می‌آشاماند؛ پر کردن از ذکر و علم، دل را طاهر می‌کند.

گوسالهٔ باطنی امروز

گوساله فقط بت بنی‌اسرائیل نیست؛ هر محبوبی که جای خدا در دل بنشیند گوساله‌ای است که نوشانده می‌شود. سمعنا و عصینا امروز به صورت حضور در مجلس و دل‌سپردن به غیر تکرار می‌شود.

دانشگاه و خطای ترجیح بصر

هفتاد درصد بینایی را برگزیدند چون ظاهر اثر بصر غالب است؛ اما تربیت و ایمان بیشتر از راه سمع می‌آید. قرآن و حدیث شنیده‌محورند. امر اسمعوا همین را می‌گوید.

غیبت سامع

دومین غیبت‌کننده بودنِ شنونده، فقه اخلاق گوش است. ترک مجلس یا نهی از منکر واجب است؛ سکوت گوش‌دهنده را شریک می‌کند.

امام زمان و گوش وقردار

اگر عادت تمرد از موعظه باشد، ظهور نیز برای فرد متمرد کارگر نیست. آمادگی ظهور از ادب شنیدن آغاز می‌شود.

قوت گرفتن آنچه داده شده

خذوا ما آتیناکم بقوة فقط حفظ کاغذی تورات یا قرآن نیست؛ گرفتن با قوت یعنی عمل و سمع جدی. سستی در سمع، دل را برای اشراب غیر آماده می‌کند.

روایت نظر افکندن به مردم

متن کامل‌تر سخن مولا چهار چهره می‌سازد: فقیر مکابد فقر؛ غنی مبدل نعمت به کفر؛ بخیل گیرندهٔ بخل به‌جای وفور حق خدا؛ متمرد گویا در گوشش از مواعظ وقری است. این چهارگانه هم فرد را می‌سنجد هم جامعه را.

زکات زیبایی عفاف است

حتی زیبایی زکات دارد و زکاتش عفاف است. کسی که زیبایی را دام کند، حق خدا را در خلقت خویش حبس و تحریف کرده است. بخل فقط درهم نیست.

ابهام‌گویی پس از ناشنوایی

کسی که شنوایی را از دست دهد تقدم و تأخر کلام خود را درست درنمی‌یابد و مبهم می‌گوید. این تمثیل نشان می‌دهد سمع ستون تکلم است؛ چنان‌که سمع حق ستون ایمان است.

فردا و بحث دل‌سپردن

جلسه وعده داد بحث دل‌سپردن هنگام شنیدن را پی گیرد. اصل امروز اهمیت خود قوهٔ شنیدن بود و پیوندش با میثاق و خطر اشراب غیر.

یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.