یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
پرسش از تبدیل ذکر یونسیه به صلوات
پرسشی رسیده است از عزیزی که مدتی مستمر ذکر شریف یونسیه عادت داشته بگوید و سپس به دلش افتاده آن را به ذکر صلوات بدل کند؛ آیا نشانهٔ خوبی است؟ نیز پرسیده که به دل افتاده ذکر «اللهم العن قتلة أمیرالمؤمنین علیه‌السلام» را به نیابت از حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها بگوید.
در پاسخ باید گفت: تا آنجا که ممکن است ذکر را مأثور بگوییم؛ یعنی ذکری که اهل‌بیت علیهم‌السلام فرموده‌اند. آنان آگاه به سرّ قدر بندگان‌اند؛ ازاین‌رو کاری که برای هر مقصود بیان می‌کنند کارساز است و انسان را به مطلوب می‌رساند. بسیار نیکوست، به‌ویژه ادعیهٔ قرآنی که حضرت حق ما را بر سر آن سفره و مائدهٔ آسمانی نشانده است. هرچه انسان بکوشد بهره‌اش از اذکار مأثور از سر اهل‌بیت باشد بهتر است. در پایین‌ترین مراتب، دست‌کم ذکر از تالی‌تلو معصوم باشد؛ علما و مراجع و بزرگان و عرفایی که در جدول وجودی‌شان از معصوم اخذ کرده باشند تا مطمئن باشیم عالمی مورد وثوق آن را توصیه کرده است.
اگر غیر از این باشد، شاید در آغاز اثراتی دیده شود اما در ادامه در مسیر بندگی مشکل پدید می‌آید و تعادل وجودی انسان به هم می‌ریزد. ذکری که نه معصوم فرموده و نه اولیای خدا بر آن تأکید کرده‌اند نباید خود انسان بسازد، ترکیب کند یا ابداع نماید؛ به‌ویژه در حد تکرار.
جایگاه ذکر یونسیه
ذکر یونسیه یکی از شریف‌ترین اذکار است که انسان را از ظلمات ثلاث بیرون می‌کشد؛ همان‌گونه که حضرت یونس علیه‌السلام را از شکم ماهی و دل دریا و دل شب نجات داد. کسی که بر این ذکر مداومت کند — به‌ویژه در سحرها — رفته‌رفته از عالم طبیعت خارج می‌شود. اکثار این ذکر برای سالکان — نه عموم مردم — دست‌کم چهارصد بار در سجده در دل شب، انسان را به موت اختیاری نزدیک می‌کند و از ظلمات ثلاث که یکی دنیاست، یکی کالبد جسم، و یکی نفس، خارج می‌سازد. ذکر بسیار شریفی است.
«لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ» (انبیاء/۸۷)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): معبودی جز تو نیست؛ منزّهی تو؛ من از ستمکاران بوده‌ام.
ترک یونسیه و پناه به صلوات بدون دستور
اما اینکه انسان این ذکر را ترک کند و به صلوات پناه ببرد صرفاً به‌خاطر اینکه «به دل افتاده» — یا خواب‌نما شده باشد — بدون اصل و مؤید و ملاک درست نیست. باید با دستورالعمل بزرگان پیش رفت. اذکار در مداومت فضل اصلی خود را نشان می‌دهند؛ در حدیث است دست‌کم یک سال باید مداومت شود. این یک نکته. نکتهٔ دیگر اینکه هر ذکری کاربرد خود را دارد: یونسیه کاربردی و صلوات کاربردی دیگر. البته در میان اذکار دو ذکر هستند که عرفا آن‌ها را مولتی‌ویتامین دانسته‌اند؛ یعنی از همه کار برمی‌آید: یکی ذکر شریف صلوات و دیگری ذکر شریف استغفار با انحائش.
رها کردن یونسیه و رفتن به صلوات بدون اذن و صرفاً قلبی، به نظر این حقیر اشتباه است. همچنین یک ذکر را بدون دستور به ذکر دیگر بدل کردن نادرست است. باید همهٔ اذکار را به جا و به موقع، در موضوع مترتب بر آن به کار برد: به‌موقع صلوات داشت و هیچ‌گاه از صلوات فارغ نشد؛ به‌موقع یونسیه داشت و هیچ‌گاه از آن فارغ نشد. دست‌کم یونسیه را در سجده‌ها یک بار — سجدهٔ آخر یا پس از نمازها — نگاه داشت تا اتصال با صاحبان ذکر بماند. صلوات البته اعظم است و جایگاهش اجل.
ذکر لعن قتله و نیابت از حضرت زهرا
ذکر «اللهم العن قتلة أمیرالمؤمنین» مربوط به شب ضربت خوردن مولاست؛ شب نوزدهم ماه رمضان. اهل‌بیت دستور داده‌اند آن موقع صد بار گفته شود. اینکه از پیش خود به دل بیفتد و در اوقات دیگر تکرار شود لزومی ندارد. باید پا جای پای اهل‌بیت گذاشت. این همه دستورات دیگر اهل‌بیت هست. اگر کسی فراغت و حال و توفیق دارد و می‌خواهد ذکر بگوید، از اذکار مأثور دیگر بهره بگیرد: جامعهٔ کبیره، نافلهٔ سحر، زیارت عاشورا، زیارت آل یاسین، کثرت صلوات و استغفار، ذکر یونسیه؛ این‌ها بسیار سفارش شده‌اند و برخی چون نفسی‌اند که دائماً ممد حیات‌اند.
اما بخش نیابت از بی‌بی دو عالم چه اشکالی دارد؟ بسیار خوب است. اتفاقاً نیکوست انسان کارهایی که می‌کند — اگر واجب باشد نممکن است در حین انجام نیت دیگری کرد: نماز واجب را به نیت حضرت زهرا نممکن است خواند؛ اما پس از اتمام ممکن است ثواب را اهدا کرد. مستحبات دو راه دارند: انجام و اهدای ثواب، که بالاتر است؛ یا اصلاً به نیابت انجام دادن، حتی از یک نفر تا بی‌نهایت اهل ایمان. بعضی بزرگان فرموده‌اند ممکن است گفت این صلوات و ذکر و ورد را به همهٔ اهل ایمان از طرف حضرت زهرا هدیه می‌کنم؛ یا به امام زمان از طرف همهٔ اهل ایمان؛ یا به همهٔ اهل ایمان از طرف شهید قاسم سلیمانی. ثواب به همه می‌رسد و برای اهداکننده نیز منظور می‌شود؛ بسیار خوب است.
انس با مفاتیح و کتب ادعیه
پس نتیجه اینکه باید مأنوس بود با ادعیه و اذکار و اوراد مأثور؛ به‌ویژه کتاب شریف مفاتیح الجنان شیخ عباس قمی که دریایی متلاطم است. خدا رحمت کند آقای برجست را؛ بسیار به مفاتیح سفارش می‌کردند و می‌فرمودند آنچه در مفاتیح است به نیت امام عصر بخوانید و هدیه کنید؛ هم محبت شما در دل آقا زیاد می‌شود هم محبت آقا در دل شما.
اگر کسی وقت و حوصله و توفیق بیش از مفاتیح دارد، خواهش این است — و این خواهش پشتوانهٔ قوی از علما و بزرگان دارد — که به هر کتاب و مشربی رجوع نکنند. می‌توانند کتاب شریف عدة الداعی ابن‌فهد حلّی را بگیرند؛ بسیار وزین و برای اهل سیر و سلوک سودمند است. مفتاح الفلاح شیخ بهایی در عمل الیوم واللیلة از واجبات و مستحبات — اصل عربی و ترجمهٔ فارسی — برنامهٔ شب و روز می‌دهد. فلاح السائل و نجاح المسائل سید بن طاووس نیز چنین است. نامه‌ها بر نامه‌های علامه نیز اذکار شریفی سفارش کرده است. نسبت به جدول وجودی هر کس ممکن است انتخاب کرد. مداومت مهم است. تقوا زیربنای تأثیر خاص اذکار است و مداومت رکن دوم. ان‌شاءالله از دعای خیر بهره‌مند شویم. والحمد لله رب العالمین.
سه اصل برای ذاکر
پس سه اصل روشن می‌شود: اول، ذکر مأثور و مستند به معصوم یا عالم مورد وثوق؛ دوم، مداومت دست‌کم یک‌ساله تا فضل ذکر ظاهر شود و ترک ناگهانی به بهانهٔ به دل افتادن بدون ملاک نباشد؛ سوم، هر ذکر را در جای خود نگه داشتن — یونسیه برای خروج از ظلمات، صلوات و استغفار به‌عنوان اذکار جامع، لعن قتله در شب نوزدهم — نه جابه‌جایی سلیقه‌ای. با این چارچوب هم اضطراب عوض کردن ذکر آرام می‌گیرد هم راه بندگی از بدعت‌های ذکری ایمن می‌ماند.
کاربرد هر ذکر و پرهیز از جابه‌جایی سلیقه‌ای
اذکار داروهای روح‌اند؛ هر کدام برای مرضی و مقامی. یونسیه داروی خروج از ظلمت طبیعت و نفس است. صلوات نور جامع و پیوند با حقیقت محمدیه است. استغفار شست‌وشوی زنگار است. لعن قتلهٔ امیرالمؤمنین در ظرف زمانی شب نوزدهم معنا و اثر خاص خود را دارد. جابه‌جا کردن این‌ها چون عوض کردن دارو بدون طبیب است؛ شاید一时 تسکین بیاورد اما تعادل وجود را به هم می‌زند.
آنچه «به دل افتادن» نامیده می‌شود اگر مخالف دستور مأثور باشد حجت نیست. دل باید تابع حجت باشد نه حجت تابع دل. خواب و رؤیا نیز بدون عرضه بر کتاب و سنت و نظر عالم ربانی ملاک ترک ذکر ثابت نمی‌شود. راه ایمن آن است که جدول اذکار را با راهنمایی اهل معرفت تنظیم کنند و دست‌کم یک سال بر هر ذکر محوری مداومت ورزند تا فضلش آشکار شود.
نیابت، اهدا و گسترش ثواب
در مستحبات میدان نیابت و اهدا گشوده است. ممکن است عمل را به نیابت حضرت زهرا انجام داد؛ ممکن است پس از انجام ثواب را به ایشان یا به امام عصر یا به همهٔ اهل ایمان هدیه کرد. بعضی بزرگان حتی اهدای جمعی را از دو سو جایز دانسته‌اند: از طرف معصوم یا ولی خدا به مؤمنان، یا از طرف مؤمنان به معصوم. این بسط رحمت است و کثرت بهره، نه کثرت تکلیف. واجبات اما در نیت ادا شریکند و نیابت در حین ادا برنمی‌دارند؛ تنها اهدای ثواب پس از فراغ ممکن است.
برنامهٔ عملی انس با ادعیه
برای عموم، مفاتیح الجنان کافی و وافی است اگر به نیت امام عصر خوانده و هدیه شود. برای اهل سیر، عدة الداعی ابن‌فهد، مفتاح الفلاح شیخ بهایی و فلاح السائل سید بن طاووس جدول شب و روز می‌سازند. نامه‌های علامه نیز اذکار وزینی پیشنهاد می‌کند. انتخاب باید با جدول وجودی شخص و توان او سازگار باشد؛ اما دو شرط مشترک همهٔ جداول است: تقوا و مداومت. بدون تقوا ذکر به لفظ فرو می‌کاهد و بدون مداومت به حال زودگذر. با این دو، ذکر مأثور انسان را از ظلمات به نور می‌کشاند و اضطراب‌های ذکری را به سکون بندگی بدل می‌کند.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.