یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
قضا و قدر؛ متن و شرح
پرسش دربارهٔ نقش و اهمیّتِ قضای الهی در زندگی انسان است. قضا و قدر بحثی پیچیده است که بزرگان را مشغول کرده و کتاب‌ها و درس‌ها پدید آورده است. به‌اجمال: قضا متن و اصل است؛ قدر شرح و فرع و ظهور. قضا حتمی است و قدر غیرِ حتمی.
مثالِ مرگ؛ قضا و قدر
«كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ» (آل عمران/۱۸۵)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): هر نفسی چشندهٔ مرگ است.
قضای الهی مرگ را حتمی کرده؛ همه می‌میرند. اما آنکه با گناه عمر را می‌کاهد و مرگ زودتر سراغش می‌آید، آن زودتر آمدن قضا نیست؛ قدر است. وجود را تضعیف کرده و به ضعفِ وجودی گرفتار شده؛ خدا نیز او را زودتر می‌برد — و بردنش نیز به رحمت است:
«يَا مَنْ سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ» (از ادعیه)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ای آنکه رحمتش بر خشمش پیشی گرفته است.
حتی اگر غضب را جهنّم معنا کنند، باز سبقتِ رحمت برقرار است؛ یا او را سریع به تأدیب‌خانه می‌برد تا مؤدّب شود — آتشی چون بوتهٔ زرگری برای جدا کردنِ ناخالصی. برعکس، اهلِ عبادت و تقوا و معرفت گاه عمرشان افزون می‌شود؛ قضا آن است که قطعاً بمیرند، اما با ثواب شدّتِ وجودی می‌یابند و نگاه داشته می‌شوند. از این‌رو غالباً اهلِ تقوا و علما و عرفا ریش‌سفید می‌شوند — مگر استثنا یا شهادت.
شب‌های قدر و لوحِ محو و اثبات
آنچه در شب‌های قدر گفته می‌شود مربوط به قدر در لوحِ محو و اثبات است؛ نسبت به قدرِ شخص ثبت می‌شود، نه آنکه قضا را جابه‌جا کند — قضا حتمی است. نسبت به اعمالِ سال و به‌ویژه آن شب، خیرات یا خلافش ثبت می‌گردد؛ سرِّ قدر نگریسته و مقدّرات معیّن می‌شود، بر اساسِ آیه:
«يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ» (رعد/۳۹)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدا آنچه را بخواهد محو می‌کند و ثابت می‌دارد.
محو و اثبات همچون آب است که ثابت است، اما چون بخار شود از ثبوتِ آب خارج و محو می‌گردد و بخار ثابت می‌شود. نسبت به افعال و کردار و آنچه خورده و شنیده و چشیده و لمس و دیده می‌شود، و تخیّلات و توهّمات و تعقّلات، همه در لوحِ محو و اثبات اثر دارد که چه محو شود و چه اثبات.
علمِ امیر و آیهٔ محو
امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌علیه فرمود تا قیامِ قیامت می‌توانم بگویم چه رخ می‌دهد بر اساسِ علمِ الهی که داده شده؛ اما یک آیه دست و پا را بسته — اشاره به همین محو و اثبات — زیرا کارهای مردم خط بر مقدّرات می‌کشد: محو می‌شود و چیزِ دیگر اثبات. پس آنچه مطلق و تغییرناپذیر و قطعی است قضا نام دارد.
اثرِ توجّه به قضا؛ رضایت
اثرِ توجّه به قضا آن است که چون دانسته شود همه می‌میرند و در زندگی مریضی و فقر و ضعف هست و هیچ‌کس همواره خوش نیست، آرامش می‌آید. مولا فرمود:
«الدَّهْرُ يَوْمَانِ: يَوْمٌ لَكَ وَيَوْمٌ عَلَيْكَ» (از کلمات امیرالمؤمنین)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): روزگار دو روز است: روزی برای تو و روزی بر تو.
روزی که بر توست صبور باش؛ روزی که برای توست پررو و متکبّر مشو و عُجب مگیر؛ از دایرهٔ عبودیّت بیرون مرو. توجّه به قضا و قدر انسان را به آرامش و رضایتِ حق می‌رساند:
«يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبَادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي» (فجر/۲۷–۳۰)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ای نفسِ آرام‌یافته، به سوی پروردگارت بازگرد در حالی که تو از او خشنودی و او از تو خشنود؛ پس در زمرهٔ بندگانم درآی و به بهشتم وارد شو.
امام خمینی علیه‌الرحمه اضافهٔ «عبادی» و «جنّتی» را به ذات می‌زنند: بندگانِ ذاتی و بهشتِ ذاتی؛ آنان که حجاب‌ها را پاره کرده‌اند. رسیدن به مقامِ راضیة مرضیّة از توجّهِ درست به قضا و قدر است. این‌ها رموز و کنوزِ آیات و روایات‌اند؛ پس از فهم، اهلِ عمل شدن از خدا خواسته می‌شود.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.