یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
چگونه توجه از خود به خدا معطوف شود
پرسیده شده که چگونه از توجه به خود فارغ شویم و توجهمان به خدا معطوف گردد به گونه‌ای که هر اتفاقی ابتدا به خدا توجه کنیم. معمولاً وقتی خیر و حسنه‌ای پیش می‌آید سریع متوجه خود می‌شویم؛ حال آنکه دیگران وقتی خیری برایشان پیش می‌آید مانند جاده‌ای یک‌طرفه سریع متوجه خدا می‌شوند، اما ما نتوانسته‌ایم پا بر دل خود بگذاریم و خوبی‌ها را از خود می‌بینیم.
برای رسیدن به چنین مقامی — که محل قیام و قائم بودن است؛ محلی که انسان در آن دائم ثبوت و تثبّت داشته باشد و ثابت‌مقام و ثابت‌قدم باشد، نه حالی گذرا — باید زحمت کشید، زمان گذاشت، تلاش کرد، توسل کرد، مطالعه و تحقیق کرد، ذکر گفت و توجه نمود. رسیدن به چنین مقامی کارِ یکی‌دو شب و یکی‌دو ماه و یکی‌دو سال نیست.
ذکر تهلیل و سورهٔ توحید
از کارهایی که انسان را به حقیقت «لا حول و لا قوة إلا بالله العلی العظیم» می‌رساند، بهترین ذکری است که غالباً از آن غافلیم: ذکر شریف تهلیل، همان لا إله إلا الله. بدون عدد خاص، تا می‌شود باید لب را با این ذکر تر نگه داشت. و خواندن سورهٔ توحید — که نامش خود توحید است — با توجه خاص در همهٔ نمازها، نافله‌ها و واجبات، تصفیهٔ درون می‌آورد.
آیهٔ هفتاد و ششِ نساء
«مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ» (نساء/۷۹)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): هر نیکی به تو رسد از خداست، و هر بدی به تو رسد از خودِ توست.
توجه به این آیه بسیار مهم است. هیچ حسنه‌ای به انسان اصابت نمی‌کند مگر آنکه مطلقاً از الله است؛ و هر بدی که می‌رسد از نفس خود اوست. مداومت روزانه بر این آیه، قرائت و تفکر در خلوت، بسیار مؤثر است.
گیر بزرگی در مسیر سیر و سلوک آن است که به خود غرّه می‌شویم و گمان می‌کنیم خیرات و توفیقات از ماست؛ در حالی که هندسهٔ توفیقات از بالا به پایین است، نه از پایین به بالا. یکی از اسرار شکنندگی‌های مصائب و سختی‌هایی که در مسیر اهل ایمان پیش می‌آید همین است: تا انسان متوجه مبدأ شود و توجهش از خویشتن برداشته شود.
«إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» (بقره/۱۵۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.
اگر این جا بیفتد کار تمام است؛ و اگر کسی به حقیقت لا حول و لا قوة إلا بالله برسد کار تمام است.
ذکر میان دو فکر؛ توحید صمدی
با توجه به آیات صد و نود و صد و نود و یک آل عمران که ذکر را میان دو فکر قرار می‌دهد — و علامه حسن‌زاده بسیار بر آن تأکید دارند — باید نخست اهل فکر شد؛ ذکر در پی می‌آید. نه آنکه بی‌تأمل تسبیح به دست بگیریم و با کلام و صوت و حرکت لب ذکر بگوییم و گمان کنیم به حقیقت ذکر رسیده‌ایم. وقتی اهل تفکر باشیم نه فقط به ذکر، بلکه به ذکرِ حق و حقیقت ذکر می‌رسیم؛ و خوشا آنان که دائم در نمازند — این قصه دائمی می‌شود.
در خصوص توحید صمدی قرآن که از ابتکارات علامه حسن‌زاده است باید بسیار تحقیق و تفحص و مطالعه کرد؛ سخنان علامه و شاگردان مبرّز ایشان را پیرامون توحید صمدی شنید. اگر توحید صمدی جا بیفتد همهٔ این مطالب در دل آن است.
سیر معرفت نفس
نکتهٔ پایانی: سیر معرفت نفس. تا کسی خود را نشناسد، به قول علامه خدا را درست نشناخته، قیامت و معاد را درست نشناخته، پیامبر و رسالت و امامت و ولایت را نیز درست نشناخته است. کتاب چندجلدی علامه با صد و پنجاه و سه درس در معرفت نفس — که اخیراً در یک مجلد نیز چاپ شده — را باید درس‌به‌درس خواند؛ و اگر شرح قابلی یافت، مطالب غامض را بررسی کرد. این‌ها مال یک شب و دو شب نیست؛ باید تمرین کرد، سوخت، سوز و گداز داشت. آتش درون رفته‌رفته انسان را به جایی می‌رساند که جز حق و خدا نبیند:
«سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنفُسِهِمْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ» (فصلت/۵۳)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): به زودی آیات خود را در آفاق و در خودشان به آنان می‌نماییم تا برایشان روشن شود که او حق است.
صرفاً در الفاظ گیر نباید کرد؛ فهمیدن، چشیدن، رسیدن و دارا شدن — نه داناییِ صرف. دارا شدن کار ملکوت و نور است:
«اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» (نور/۳۵)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدا نور آسمان‌ها و زمین است.
علم نوری است که خدا در قلب هر که بخواهد می‌افکند. باید توسل کرد به امام عصر و به عالم آل محمد، علی بن موسی الرضا صلوات‌الله‌علیه، تا این حقایق را بچشاند. کی ضریح امام رضا را بغل کرده‌ایم و برای فهمیدن این معارف اشک ریخته‌ایم؟
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.