یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
سختیِ احتضار؛ تصویری از آیات و روایات
پرسیده‌اند برای پیشگیری از سختیِ جان‌کندن و فشارِ قبر چه توصیه‌هایی در اسلام آمده است. لحظاتِ احتضار بسیار سخت است؛ از همان دم در آیات و روایات از ناتوانیِ اطرافیان یاد شده که هیچ‌کس کاری از پیش نمی‌برد: پیچشِ ساق‌های محتضر به هم که نشانهٔ سختیِ جان‌کندن است، جان‌کاهی و دردِ بسیارِ مرگ، گردشِ چشمِ حیرت‌زده، سکره و بیهوشی، تیرگی و تاریکیِ چشم هنگامِ بیرون‌آمدنِ جان از بدن، احاطهٔ مرگ بر وجود بی‌هیچ راه گریز، اظهارِ توبه و پشیمانیِ بی‌اثر در آن دم، بی‌تابی و غصه و اندوه، تازیانهٔ فرشتگان، فزعِ بزرگ و گلوگیریِ عجیب. این لحظه را همه خواهند دید.
دعای عدیله و سپردن به حجت
از بهترین کارها برای آسان‌شدنِ جان‌کندن دعای عدیله است که شیخ عباس قمی در مفاتیح‌الجنان آورده است. پیش از مرگ دست‌کم یک‌بار خوانده شود؛ آن را «عدیله‌تان عند الموت» می‌خوانند و به خدا و امام عصر و فرشتگان می‌سپارند تا در آن لحظه بازگردانند. به‌ویژه اگر به مولا علی علیه‌الصلوةوالسلام یا امام عصر هدیه شود؛ چه کافر و چه مؤمن هنگامِ مرگ ایشان را می‌بیند — «یموت یرانی». بهترین امانتداران همانان‌اند؛ وقتی دعا را به حضرت هدیه کنند، آنجا شهادت می‌گیرند که آن لحظه بازگردانند. خدا فرموده امانت را به اهلش بسپارید تا بازگردانند:
«إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا» (نساء/۵۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدا به شما فرمان می‌دهد امانت‌ها را به اهلش بازگردانید.
اگر در حرمِ اهل‌بیت — چون حرمِ مولا علی — خوانده و به حضرت سپرده شود بهتر است.
صلهٔ رحم، نیکی به والدین، سوره‌ها و اذکار
امام صادق علیه‌الصلوةوالسلام فرموده‌اند کسانی که می‌خواهند عذابِ جان‌دادن بر ایشان آسان شود صلهٔ رحم کنند؛ برکاتش بسیار است. نیکی به پدر و مادر و خنک‌کردنِ دلِ ایشان نیز بسیار سفارش شده است. قرائتِ سوره‌هایی چون یس و صافات — که حضرت زهرا علیهاالسلام هنگامِ شهادت به مولا سفارش کردند برایشان بخوانند — و سورهٔ زلزال، با مداومت کار را آسان می‌کند. روزهٔ آخرِ ماهِ رجب و روزهای خاصِ رجب، و نیز روزهٔ آخرِ هر ماه در روایت آمده است. نمازِ شب بسیار مؤثر است؛ همچنین مداومت بر ذکرِ شریف: یا أسمع السامعین، یا أبصر الناظرین، یا أسرع الحاسبین، یا أحکم الحاکمین. مشروحِ روایات را در منازل الآخرة شیخ عباس قمی توان دید.
عواملِ فشارِ قبر
در ثواب الأعمال و کتاب‌های شیخ صدوق، اصول کافیِ کلینی و بحارِ مجلسی روایاتِ بسیار آمده است. ترکِ عواملِ فشار، خود رفعِ فشار است. رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند عذابِ قبر به سزایِ سه چیز است: سخن‌چینی و نمامی، غیبت و دروغ؛ این‌ها از مهمات‌اند نه انحصار. روایاتِ دیگر از بی‌مبالاتی در نجاست و طهارت — نگاه‌داشتنِ نجاست در بدن یا تأخیرِ بی‌جهت در تخلی — و بداخلاقی — به‌ویژه در منزل — نیز سخن گفته‌اند. از امام صادق از پدران تا رسول خدا آمده که فشارِ قبر برای مؤمن نیز هست، اما برای او کفارهٔ نعمت‌هایی است که تباه کرده؛ تباهیِ نعمت‌ها فشار می‌آورد هرچند کفارهٔ گناهان باشد تا پاک واردِ محشر شود.
آنچه فشار را برمی‌دارد
امام باقر علیه‌الصلوةوالسلام فرمودند کسی که بر تلاوتِ سورهٔ زخرف مداومت کند خداوند او را از حشرات و حیواناتِ سمیِ زمین و فشارِ قبر ایمن می‌دارد تا در پیشگاه حاضر شود. باید دید در این سوره‌ها چه حقایقی است که مداومت آن‌ها را در انسان پیاده می‌کند؛ صرفِ قرائتِ ظاهری بس نیست. قرآن می‌فرماید:
«إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ» (مائده/۲۷)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدا فقط از پرهیزگاران می‌پذیرد.
«إنما» حصر است؛ قرائت باید بر پایهٔ تقوا — رعایتِ حدودِ الهی — باشد. اگر تقوا باشد، لغزش‌های جزئی نیز به برکتِ همان تقوا برطرف می‌شود. امام صادق فرمودند کسی که میانِ ظهرِ پنجشنبه تا ظهرِ جمعه از دنیا برود خدا فشارِ قبر را از او برمی‌دارد؛ چنان‌که سردار حاج قاسم سلیمانی سحرِ شبِ جمعه درگذشت و این از آرزوهای بزرگان بوده است. مولا علی علیه‌الصلوةوالسلام فرمودند کسی که هر جمعه سورهٔ نساء را بخواند از فشارِ قبر ایمن است؛ باز باید به محتوای سوره نگریست. پیامبر فرمودند سه طایفه از زنان عذابِ قبر از ایشان برداشته می‌شود و با فاطمه علیهاالسلام محشور می‌گردند: زنی که بر غیرتِ شوهر صبر کند؛ زنی که با شوهرِ بداخلاق بسازد؛ و زنی که مهرِ خویش ببخشد. در دنیایی که حبِّ دنیا رأسِ هر خطیئه است، بخشیدنِ مهر کاری سترگ است.
پیشگیریِ اصلی؛ ملکات و عالمِ مشیتِ انسانی
از همهٔ این‌ها مهم‌تر جنبهٔ پیشگیرانه است نه صرفاً درمانی: توجه به عالمِ مشیتِ انسانی. بر اساسِ آیات و روایات، حکما گفته‌اند آنچه در دنیا انجام می‌دهیم در بسترِ مشیتِ الهی تحقق یافته است؛ بی‌آنکه بخواهیم بر اساسِ مشیت به دنیا آمده‌ایم و تکوین سیرِ نطفه تا جنین و طبیعت را پیش برده است. پس از اختیار، عوالمِ بعدی را خود در همین نشئه می‌سازیم؛ اینجا مزرعهٔ آن سراست. پس از احتضار، به تعبیرِ علامه حسن‌زاده، عالمِ مشیتِ انسانی است: «لهم ما یشاؤون فیها»؛ هر چه نفس انشا کند و اشتها کند همان می‌شود. این اشتها بر پایهٔ ملکاتِ نفسانی است. ملکات موادِّ ثوبِ برزخی‌اند؛ هر چه در دنیا ملکه و مقام و سعه شده، در آن سو خواستگاهِ وجود و انشائاتِ نفس می‌شود. مار و عقرب و آتش و عذاب، یا روح و ریحان و نور، همه در درونِ خودِ انسان‌اند؛ چنان‌که در خواب آتش یا رهایی می‌بیند و چون بیدار شود می‌یابد در همین بدن رخ داده است. پس بهترین راهِ پیشگیری از سختیِ جان‌کندن و عذابِ قبر رسیدگی و مراقبتِ پیوسته از ملکات است. ملکه همان است که با اصرارِ پیاپی بر عمل در وجود می‌نشیند و قوهٔ خیال صورتگری می‌کند و انسان را بدان سوق می‌دهد. عاقبت ختم به خیر باد.
تفصیلِ عوامل و رافع‌ها
سخن‌چینی و غیبت و دروغ ستون‌های روایتِ نبوی در عذابِ قبرند؛ کنارشان بی‌مبالاتی در طهارت — نگاه‌داشتنِ نجاست در بدن و تأخیرِ بی‌جهت در تخلی — و بداخلاقیِ خانگی نیز در روایات آمده است. مؤمن از فشار یکسره معاف نیست؛ فشار می‌تواند کفارهٔ نعمتِ تباه‌شده باشد تا واردِ قیامت پاک‌تر شود. در سویِ رافع‌ها، مداومت بر زخرف ایمنی از آفاتِ زمین و فشار می‌آورد؛ رحلت میانِ ظهرِ پنجشنبه و ظهرِ جمعه عنایتی ویژه است؛ قرائتِ هفتگیِ نساء نیز ایمنی می‌آورد. سه گروه از زنان با فاطمه علیهاالسلام محشور می‌شوند چون صبر بر غیرت، مدارای با بداخلاقی، و بخششِ مهر — هر سه مخالفِ هوای نفس و حبِّ دنیا — را پیشه کرده‌اند.
خواب؛ نمونهٔ کوچکِ برزخ
خواب نمونهٔ کوچکی از همان عالم است. آتش و فشار و سختی در خواب دیده می‌شود و چون چشم باز شود آدمی درمی‌یابد همه در درونِ همین بدن رخ داده است؛ روح و ریحان و نور و معنویت، رخا و رهایی، صراطِ مطلق و بی‌قیدی و آزادی نیز همچنین — همه خواستگاهِ نفس‌اند که ملکاتِ وجودی‌اند. پس آنچه در احتضار و قبر ظهور می‌کند انشایِ نفس بر پایهٔ ملکات است نه امری یکسره بیگانه از زیستِ امروز. مراقبت یعنی اصرارِ پیوسته بر عملِ صالح تا ملکه شود و خیال صورتِ خیر بسازد؛ و پرهیز از اصرار بر گناه تا صورتِ شر ساخته نشود. دعای عدیله و سور و صله در این افق ابزارند؛ اصل، ساختنِ ملکات است.
جایگاهِ توصیهٔ عملی در افقِ ملکات
دعای عدیله بدونِ سپردن به حجت ناقص می‌ماند؛ صله و نیکی به والدین بدونِ نیتِ قربت به عادتِ اجتماعی فرومی‌کاهد؛ قرائتِ سور بدونِ تقوا مقبولِ تام نیست. این‌ها همه وقتی کار می‌کنند که در شبکهٔ مراقبت از ملکات بنشینند. عالمِ مشیتِ الهی انسان را بی‌اختیار به دنیا آورده است؛ عالمِ مشیتِ انسانی را خود با ملکات می‌نویسد. ازاین‌رو پیشگیریِ حقیقی همانا تربیتِ خیال و عادتِ صالح است، و درمان‌های روایی کمکِ همان تربیت‌اند نه جایگزینِ آن.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.