یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
توحید افعالی در آیهٔ چهل و نه یونس
در آیهٔ چهل و نه سورهٔ یونس توحید افعالی مشاهده می‌شود:
«قُل لَّا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ» (یونس/۴۹)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): بگو من برای خود زیان و سودی در اختیار ندارم مگر آنچه خدا بخواهد.
پیامبر بگوید من برای خود قدرت دفع زیان و جلب سود ندارم؛ حتی برای خود، چه رسد به شما. البته «إلا ما شاء الله». در برخی تفاسیر — و نزد بعضی از وهابیت — به برداشت غلط از این آیه گفته‌اند پس توسل به اهل‌بیت اشکال دارد و خیری در آن نیست: وقتی پیامبر برای خود سودی نمی‌تواند برساند یا ضرری را دفع کند، چگونه برای ما؟ این بدفهمی است. آقای قاضی نیز تذکر می‌دهد که آنان به قسمت «إلا ما شاء الله» توجه نکرده‌اند. مگر آن بخشی که خدا بخواهد؛ یعنی پیامبر می‌تواند خیری برساند یا ضرری را دفع کند — از خود و از ما — به شرط آنکه خدا بخواهد. همه در طول الهیت نظام تعریف می‌شوند.
صداقت پیامبر؛ نفی خود در اوج عظمت
خدا حفظ کند آقای قرائتی را؛ در تفسیر نور فرمایشی دارند بسیار جالب. می‌فرماید همین «لا أملك لنفسی ضراً ولا نفعاً» نشانهٔ صداقت پیامبر است و جایگاه او. خدای منّان کتابی نازل کرده که احدی نمی‌توانسته آیه‌ای مانند آن بیاورد. بلغای عرب بهترین ادبیات را در غزل پیاده کرده و بر سر در خانهٔ خدا آویخته بودند به عنوان اوج فصاحت و بلاغت آن زمان؛ به محض نزول آیات قرآن پایین کشیدند و گفتند آبروریزی است که به آن افتخار کنیم. با آنکه پیامبر را قبول نداشتند، اوج فصاحت را در کلام او دیدند. این یک وجه است.
آبرو و مقبولیت و عظمت پیامبر، امانت‌داری و راستی و بزرگ‌مردی‌اش معروف بود؛ اما صداقت ایجاب می‌کند بگوید من هیچ‌کارهٔ عالمم مگر خدا بخواهد. کی چنین می‌کند؟ کمی دور و بر شلوغ شود، معروف و مشهور شویم، چند مرید پیدا کنیم و قربان‌صدقه بشنویم، کار تمام است؛ از خود چیزها می‌بافیم و به اسم دین به دیگران می‌دهیم. بسیاری تا وقتی دور و برشان شلوغ نیست آدم‌های خوبی‌اند؛ مطرح که شدند خراب می‌شوند. عدهٔ قلیلی وقتی معروف می‌شوند پاک و صادق می‌مانند. این نکته‌ای است که کمتر کسی به آن توجه می‌کند.
خورشیدگرفتگی هنگام دفن فرزند
وقتی فرزند پیامبر را دفن می‌کردند خورشیدگرفتگی رخ داد. همه گفتند آسمان و خورشید نیز در عزای پسر پیامبر محزون شده. هر کس دیگری بود از این بهره می‌برد و می‌گفت جایگاه مرا ببینید. پیامبر فرمود نه؛ این امری طبیعی است. چه صداقت و راستی. ما اگر بخواهیم در این مسیر صادق باشیم هیچی نمی‌گوییم و به حسن ظن مردم احترام می‌گذاریم؛ بگذار هر طور می‌خواهند برداشت کنند. اما پیامبر نفی می‌کند: چنین چیزی نیست.
اجل امت‌ها و شمارش فرشتگان مرگ
ادامهٔ آیه می‌فرماید برای هر امتی اجلی است؛ چون اجل آمد:
«إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ» (یونس/۴۹)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): چون اجلشان برسد نه ساعتی پس می‌مانند و نه پیش می‌افتند.
«ساعت» اینجا لحظه است؛ آنی این‌سو و آن‌سو نمی‌شود. در بحار جلد شش صفحهٔ صد و چهل و پنج از امام صادق روایتی جالب است؛ و در تفسیر اهل‌بیت جلد شش صفحهٔ چهارصد و هشتاد، امام صادق دربارهٔ اجل مسمی فرمودند در شب قدر به عزرائیل ابلاغ می‌شود که این نام‌ها را امسال باید بگیری. در روایت بحار حضرت فرمود فرشتگان مرگ نخست سال‌ها را می‌شمارند؛ چون سال مرگ رسید ماه‌ها را می‌شمارند؛ سپس هفته‌ها؛ سپس روزها؛ سپس ساعت؛ و ساعت مرگ که رسید نفس‌ها را می‌شمارند. لذا آیه می‌فرماید آنی جابه‌جا نمی‌شود.
آیا این اوج توحید افعالی نیست؟ شخص اول عالم، واسطهٔ حق و خلق، می‌فرماید در جلب نفع و دفع ضرر حتی برای خود دخیل نیستم مگر خدا بخواهد. بزرگان ما چون حضرت امام در برابر کفر جهانی می‌ایستند چون سر سفرهٔ این آیات می‌نشینند و تغذیه می‌کنند؛ همین‌طور نمی‌خوانند و رد شوند. توجه می‌کنند و توحیدشان را قوی می‌کنند؛ از احدی نمی‌ترسند و دل را یک‌پارچه به حضرت حق می‌سپارند. ان‌شاءالله به برکت توحید افعالی قرآنی به این حقیقت برسیم.
جمع‌بندی توحید افعالی
آیهٔ یونس دو بال دارد: نفی استقلال در نفع و ضرر، و استثنای مشیت. بدون استثنا توسل بسته می‌نمود؛ با استثنا همهٔ خیرات اولیا در طول خدا معنا می‌یابد. صداقت پیامبر آن است که در اوج بلاغت و امانت و مقبولیت این نفی را بر زبان آورد و خورشیدگرفتگی را به مرگ فرزند نسبت ندهد. اجل امت نیز در شمارش ملائکه از سال تا نفس محکم است؛ لحظه‌ای پس و پیش نیست. توحید افعالی وقتی در دل بنشیند ترس از غیر می‌ریزد و ایستادگی چون امام ممکن می‌شود.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.