یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
هفتهٔ وحدت و توحید افعالی
هفتهٔ وحدت هفته‌ای پرمیمنت است. در بحث توحید افعالی به آیه‌ای دیگر می‌رسیم. پیامبر این‌همه سختی کشید — و فرمود هیچ پیامبری به اندازهٔ من آزار ندید — تا کلمهٔ توحید و حقیقتش به ما برسد و چشانده شود.
آیهٔ انعام؛ فلا کاشف له إلا هو
«وَإِن يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ ۖ وَإِن يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» (انعام، ۱۷)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و اگر خدا گزندی به تو برساند، برطرف‌کننده‌ای جز او نیست؛ و اگر خیری به تو برساند، او بر هر چیز تواناست.
اگر از ناحیهٔ الله ضرری و پریشانی رسد، هیچ‌کس جز خود او نمی‌تواند برطرفش کند؛ همان که مانع نهاده فقط او می‌گشاید. چندان دست و پا مزن و در خانهٔ این و آن مرو. حتی به پیامبر — که رحمت عالمیان است — دربارهٔ مشرکان فرمود استغفار مکن؛ هدایت به دست من است؛ تو ابلاغ کن. همه چیز به دست خداست؛ «إلا هو» را باید فهمید.
و اگر خیری رسد، فهو علی کل شیء قدیر؛ از قدرت الهی است. «و ما ننزله إلا بقدر معلوم»؛ قدر و اندازهٔ هر کس را خدا به سعهٔ وجودی‌اش می‌داند و خیر می‌رساند. تا خدا نخواهد چیزی نمی‌رسد و چیزی دفع نمی‌شود. تمام آیه بوی توحید افعالی می‌دهد. اگر همین یک آیه در وجود پیاده شود، انسان را مستحکم و آرام می‌کند و از اضطراب و تشویش بیرون می‌آورد.
حدیث قدسی امالی؛ کلکم ضال
در امالی شیخ صدوق، صفحات ۱۶۱–۱۶۲، حدیث قدسی از پیامبر آمده است. خدا فرموده: کلکم ضال إلا من هدیته؛ همه‌تان گمراهید مگر آنکه من هدایتش کنم. مگر پیامبر برای هدایت نیامده؟ هدایت به دست من است؛ خود پیامبر را نیز خدا فرستاده. چندان به پای استاد مفتید؛ یافتن استاد کامل امر اولیاست — آقای قاضی و میرزا جواد آقا ملکی تبریزی فرموده‌اند اگر نیم یا دو ثلث عمر را فقط برای یافتن استاد کامل بگذاری ارزشمند است — اما همان را نیز خدا در مسیرت می‌نهد. در خانهٔ خدا زار بزن؛ نیمه‌شب برخیز و التماس کن.
و کلکم فقیر إلا من أغنیته؛ همه‌تان فقیرید مگر آنکه من توانگرش کنم. و کلکم ظالم إلا من عصمته؛ همه‌تان ظالمید مگر آنکه من عصمت بخشم — تلخی گناه را بچشانم تا بدتان آید و شیرینی عبادت را تا خوشتان آید. اگر چنین بنگری، نگاه به عالم عوض می‌شود. متأسفانه هنگام گرفتاری عیار معلوم می‌شود: آیا اول یاد خدا می‌افتیم و برای سحر برنامه می‌ریزیم تا التماس بیشتر شود، یا این و آن به ذهن می‌آید؟ اول خدا.
سید رضی و دعای عبرات
سید رضی که نهج‌البلاغه را گرد آورد — و علامه حسن‌زاده فرموده‌اند آثار امیرالمؤمنین صد برابر این مجموعه است — به دست یکی از امرای زمان به زندان افتاد؛ شکنجه و بی‌غذایی طولانی. در رؤیای صادقه امام عصر را زیارت کرد؛ گریست و آزادی خواست. حضرت فرمودند دعای عبرات را بخوان. گفت کجاست؟ فرمود در مصباح خودت. بیرون آمد و ورقه‌ای لای مصباح یافت به خط خوش: دعای عبرات؛ آغازش: اللهم إنی أسألک یا راحم العبرات — ای رحم‌کننده بر اشک‌ها — و یا کاشف الزفرات — ای برطرف‌کنندهٔ آه‌های بلند. فقط خدا آه‌های طولانی را برمی‌دارد.
چهل بار خواند. زن عاقل امیر در خواب امیرالمؤمنین را دید که فرمود یا این فرزندم را آزاد کن یا سقف خانه را بر سرت خراب می‌کنم. خبر به سلطان رسید و سید آزاد شد. سید رضی به امام عصر متوسل شد؛ اما حضرت فرمودند برو دعا کن؛ به خانهٔ خدا رو کن. آنان داعی الله‌اند؛ خدا را به ما معرفی می‌کنند. امید که بحث توحید افعالی مورد نظر امام عصر باشد. والحمد لله رب العالمین.
آرامش توحید در بلا و نعمت
توحید افعالی در بلا یعنی دانستن که کاشف ضر فقط اوست؛ در نعمت یعنی دانستن که مسّ خیر از قدرت اوست. کسی که این دو بال را با هم ببیند، نه در سختی از خلق التماسِ جایگزین خدا می‌کند و نه در خوشی خود را مستقل می‌پندارد. آیهٔ انعام هر دو را در یک نفس جمع کرده است.
استاد کامل و زاری در خانهٔ خدا
تأکید بزرگان بر یافتن استاد کامل، با توحید افعالی تعارض ندارد؛ استاد نیز مجرای فعل خداست. راه عملی: زاری شبانه و التماس برای قرار گرفتن در مسیر، نه دویدنِ مضطرب از این در به آن در. حدیث قدسی می‌گوید هدایت و غنا و عصمت هر سه به دست اوست؛ پس درِ اصلی همان در است.
دعای عبرات؛ ادب توسل
امام عصر سید رضی را به دعا ارجاع داد نه به جادوی غیبی بدون بندگی. توسل حقیقی معرفی خانهٔ خداست. یا راحم العبرات و یا کاشف الزفرات فشردهٔ توحید افعالی در حال اشک است: اشک را او رحم می‌کند و آه را او برمی‌دارد. چهل‌بار خواندن سید، مداومت در همین ادب بود.
پیامبر و زجر برای چشاندن توحید
پیامبر این نشئه را با سختی پذیرفت و فرمود هیچ پیامبری به اندازهٔ من آزار ندید. غایت آن زجر رساندن لفظ توحید نبود؛ چشاندن حقیقت توحید افعالی بود. آیهٔ انعام همان حقیقت را فشرده می‌کند: ضرر را جز او برندارد و خیر را جز به قدر او نرساند. دست و پا زدن بی‌توکل، خلاف ادب همین آیه است.
نهی از استغفار برای مشرکین؛ مرز هدایت
قرآن حتی پیامبر را از استغفار برای مشرکان بازمی‌دارد و می‌گوید تا من نخواهم هدایت نمی‌کنی؛ ابلاغ کن. این جمله توحید افعالی را در میدان دعوت می‌نشاند: واسطهٔ ابلاغ هستی، مالک هدایت نی. «إلا هو» در کشف ضر و «قدیر» در مسّ خیر، دو ستون آرامش‌اند اگر در وجود پیاده شوند.
فقر و ظلم عمومی در حدیث قدسی
«کلکم فقیر إلا من أغنیته» و «کلکم ظالم إلا من عصمته» عیار بندگی را پایین می‌آورد تا کبر برخیزد. غنا را خدا می‌دهد؛ عصمت را خدا می‌چشاند — تلخی گناه و شیرینی عبادت. هنگام گرفتاری عیار معلوم می‌شود: آیا اول برنامهٔ سحر و زاری است یا نقشهٔ دویدن نزد خلق؟ سید رضی نیز اول به امام عصر متوسل شد؛ حضرت او را به خانهٔ خدا و دعای عبرات فرستاد.
جزئیات رؤیا و آزادی سید رضی
زن عاقل امیر خواب دید و پیام تهدیدآمیز مولا را رساند؛ خبر پیچید تا سلطان فرمان آزادی داد. سید با چهل‌بار خواندن دعا آزاد شد. توسل بدون دعا کامل نیست؛ دعا بدون رو کردن به راحم العبرات نیز از توحید افعالی تهی است. امام زمان داعی الله است؛ خدا را معرفی می‌کند نه آنکه خود را جایگزین رب سازد.
هفتهٔ وحدت و میمنت توحید
هفتهٔ وحدت ظرف زمانی مناسبی است برای تمرین همین نگاه: اختلاف ظاهر، تحت مشیت واحده معنا می‌یابد. اگر خیر و شر را از یک دست ببینیم، وحدت قلبی آسان‌تر می‌شود. توحید افعالی پشتوانهٔ وحدت اجتماعی نیز هست؛ چون نزاع بر سر اسباب، وقتی مدبر یکی دانسته شود، فروکش می‌کند.
قدر معلوم و دست برنداشتن از اسباب بی‌توکل
«و ما ننزله إلا بقدر معلوم» اندازهٔ خیر را به ظرفیت وجودی گره می‌زند. دویدن بی‌حساب در خانه‌ها، انکار همین قدر است. اسباب را باید زد، اما با دلِ متوکل؛ وگرنه اسباب بت می‌شوند. حدیث قدسی و آیهٔ انعام هر دو یک پیام دارند: مدبر یکی است. آرامش وقتی می‌آید که انسان از رقابت با تقدیر دست بکشد و با دعا و عمل صالح با آن همراه شود.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.