یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
آرامش کجاست؟ اطمینان و ذکر الله
پیش‌تر پیرامون تهجد و بیداری سحر سخن گفته شد. یکی از جاهایی که به وعدهٔ قرآن آرامش هست سحر است. سؤال جدی امروز برای همه — گمشدهٔ همه — این است: آرامش کجا پیدا می‌شود؟ اصلاً آرامش کجاست؟ چرا غالباً آرامش ندارند؛ مضطرب و پریشان‌احوال و لجام‌گسیخته‌اند و هر جا می‌روند گمشده‌شان را نمی‌یابند؟
با قرآن پیش می‌رویم؛ کتابی که از سمت حضرت حق برای هدایت آمده. قرآن مرتبهٔ آرامش را در اوج خود مرتبهٔ اطمینان بیان می‌کند؛ کسی که به اطمینان رسید قطعاً آرامش همراه اوست. کجا؟
«أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد/۲۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آگاه باشید که با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد.
علامه می‌فرماید این هشدار است. معنایش این نیست که یکی از چیزهایی که به اطمینان می‌رساند ذکر الله است؛ بلکه فقط و فقط: آگاه باشید که اطمینان تنها با ذکر الله حاصل می‌شود. باید بحث شود: ذکر به چه می‌گویند؟ چه ذکری؟ ذکر الله. مرتبهٔ ذکر کجاست؟
ذکر مرتبهٔ قلبی است نه خیالی و نه عقلیِ صرف
اگر تسبیح به دست بگیریم و لب بجنبانیم، این ذکر است؟ حداکثر ورد است. ذکر مرتبهٔ قلبی است؛ نه مرتبهٔ خیالی و حتی نه مرتبهٔ عقلیِ صرف. این در مسیر آن معجزهٔ قولیهٔ امیرالمؤمنین علیه‌الصلوة والسلام فهم می‌شود که علامه حسن‌زاده صد وجهش را در کتابشان بیان کرده‌اند:
«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» (حدیث نبوی / علوی)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): هر که خود را شناخت پروردگارش را شناخته است.
انسان در سیر معرفت نفس به اینجا می‌رسد که ابعاد متعددی دارد؛ ذومراتب است؛ رتبه‌های متعدد از زمین تا آسمان، از فرش تا عرش کشیده شده: از بدن که عرض وجود اوست تا عرش الهی و جلوهٔ اعلی که سماء وجود اوست. از بدن بگیر تا آن مرتبهٔ ذات که خود نیز از آن بی‌خبر است؛ هویتش، «هو» و «او»؛ نهایتاً خود را با آثارش می‌خواهد بشناسد: بدن دارم — اثر ظاهری، انزل مراتب؛ قوهٔ خیال دارم — رتبه‌ای پنهان‌تر، مثال متصله، برزخ وجودی؛ جنسش همان رتبهٔ مثالی بیرون است — چه در قوس نزول که از عالم مثال گذشتیم و گاه چیزی یادمان می‌آید که گویا پیش‌تر رخ داده، چه رتبهٔ مثالی که ارواح به آن می‌روند.
چینش مراتب: طبیعت، ملکوت، جبروت، قلب
آیا اگر کسی خیالی ذکر بگوید به آرامش می‌رسد؟ نه. مرتبه باید قلبی باشد. مرتبهٔ قلب کجاست؟ نه فقط مافوق قوهٔ خیال یا رتبهٔ مثالی، بلکه مافوق عقل نیز هست. عقل مافوق قوهٔ خیال است؛ قلب بالاتر از عقل. طبق چینش پیشین بافت نظام هستی: مرتبهٔ ظاهر بدن از طبیعت است؛ سپس ملکوت وجود — قوهٔ خیال یا مثال متصل؛ سپس عقل وجود از عالم عقول، جنس ملائکه، تحت تصرف امیرالمؤمنین — ملکوت حضرت زهرا بود و جبروت یا عقل عالم امیرالمؤمنین؛ عالم اله تازه عالم قلب است که عرش وجود ماست: قلب المؤمن عرش الرحمن؛ عالم نبی اکرم، عالم اسماء و جلوهٔ اتم اسماء الهیه.
تا به قلب نرسی آرامش نیست
طبق قرآن وقتی به آرامش می‌رسیم که به مرحلهٔ قلب رسیده باشیم. چگونه از قوهٔ خیال گذر کنیم و از عقل تا به قلب برسیم؟ شرح و بحث دارد؛ طبق روایات و گفتار بزرگان باید روشن شود کجا گیر کرده‌ایم. حتی اگر به عقل — رتبهٔ جبروتی وجود، دست امیرالمؤمنین — دسترسی پیدا کنیم باز به آرامش نمی‌رسیم؛ چون به قلب نرسیده‌ایم. آیه صریح است. آیهٔ صد سورهٔ یونس:
«وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ» (یونس/۱۰۰)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و پلیدی را بر کسانی می‌نهد که خرد نمی‌ورزند.
آلودگی بر کسانی نهاده می‌شود که عقلشان را تعطیل کرده‌اند و به عقل دسترسی نیافته‌اند. اگر به عقل نرسی آلوده‌ای و خیالی زندگی می‌کنی؛ به عقل هم برسی باز آرامش نداری چون به قلب نرسیده‌ای و مرتبهٔ ذکر اتفاق نیفتاده. این‌ها مشکلات اصلی ماست؛ نه نوسان دلار و طلا و از این‌ها. والحمد لله رب العالمین.
سحر و وعدهٔ آرامش
یکی از جاهایی که قرآن وعدهٔ آرامش داده سحر است؛ تهجد و بیداری سحر زمینهٔ ذکر قلبی است. پرسش «آرامش کجاست» را نمی‌توان با وردِ زبانی پاسخ داد. چگونه سحری، چگونه نمازی، چگونه ایمانی، چگونه ذکری — همه باید از مسیر قلب گذشته باشد. کتابی که از سمت حق آمده هدایت می‌کند؛ اوج آرامش در آن اطمینان است و اطمینان منحصر در ذکر الله.
مراتب وجود را باید یکی‌یکی پیمود: بدن، خیال، عقل، قلب. ذکر خیالی آرامش نمی‌آورد؛ ذکر عقلیِ صرف نیز تا به قلب نرسیده اطمینان نمی‌بخشد. مشکلات اصلی ما در همین گیر و گورهاست: نرسیدن به قلب، تعطیل عقل، زندگی خیالی. نوسان بازار فرع است؛ اصل، رجسِ بی‌عقلی و بی‌قلبی است که آیهٔ یونس هشدار می‌دهد.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.