یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.

روایتِ امیر دربارهٔ حمدِ پیامبر در محشر

در خصوصِ مقامِ محمود روایتی بسیار جالب از امیرالمؤمنین علی علیه‌الصلاةوالسلام در تفسیرِ موضوعیِ قرآن جلدِ پنج آمده است. مولا می‌فرماید دربارهٔ اهلِ محشر: چون مردم آنجا جمع شوند، روزِ حشر در موطنی که مقامِ پیامبرِ خاتم آشکار می‌شود — مقامی خاصِّ پیامبر که احدی نمی‌تواند در آن قرار گیرد؛ فقط پیامبرِ عزیزِ عالم آنجا می‌ایستد — پیامبر به گونه‌ای خدا را ستایش و حمد می‌کند که احدی پیش از آن چنین ستایشی نکرده است. پیداست موضوعِ حمد بسیار مهم است.

الحمد لله؛ بالاترین ستایش

از امام باقر یا امام صادق — از هر دو بزرگوار — داریم که حضرت فرمودند اگر فلان حاجت روا شود حمدِ خوبی می‌کنم. چون حاجت روا شد همه دیدند سر به سجده نبرد و فقط گفت الحمد لله رب العالمین. گفتند فرمودید حمدِ خیلی خوب؛ بالاتر از این نداریم. الحمد لله رب العالمین را به آسانی می‌گذرانند اما واقعاً بالاتر از آن نیست. آن حمد، الحمد، مقامِ همهٔ ستایش‌هاست و همهٔ ستایش‌ها به او بازمی‌گردد؛ اصلاً مقامِ فیضِ منبسط است.

فیضِ منبسط؛ صادرِ اول و نفسِ رحمان

اصطلاحاً ملاصدرا حدود چهل اسم برای آن می‌آورد؛ عرفا و حکما صد نام نهاده‌اند: صادرِ اول، وجودِ منبسط، فیضِ منبسط، نورِ اول، رقّ منشور، نورِ مرشوش — مقامی که در قوسِ صعود پیامبرِ عزیزِ عالم در نشئهٔ طبیعی رفت و بدان رسید. آن برزخِ میانِ حق و خلق است؛ خلق نیست؛ واسطهٔ فیض است. هر فیضی از خدا بخواهد به خلق برسد از طریقِ آن می‌رسد؛ نفسِ رحمانش می‌نامند؛ حد ندارد؛ مطلق است و مقید به غیرِ اطلاق نیست. وجودی شگفت است که باید درباره‌اش بررسی کرد. به آن مقامِ حمد می‌گویند؛ چرا؟ چون هر فیض و خیری به هرکس برسد از آن می‌رسد؛ واسطهٔ خیر میانِ خدا و خلق است. پس همهٔ حمدها به آن بازمی‌گردد. هر کارِ خوب و فعلِ زیبا و پیامبرِ نیک و ارسالِ رسل و انزالِ کتب که ستایش شود، به واسطهٔ کی انجام شده؟ فیضِ منبسط. هر حمدی و هر خیری که تعریف شود به آن برمی‌گردد چون واسطهٔ فیض است. این درون‌مایهٔ روایتِ مولا را روشن می‌کند.

اختصاص به پیامبر؛ تبعیّتِ اهل‌بیت

مقامی که پیامبر در آن قرار می‌گیرد مقامِ حمد و ستایش است. چون پیامبر در این نشئه به آن مقام رسید، اختصاص به ایشان دارد. احدی در آن جایگاه حتی امیرالمؤمنین نمی‌تواند بایستد؛ زیرا مولا و همهٔ اهل‌بیت علیهم‌الصلاةوالسلام بالاصاله نرفتند؛ به تبعِ پیامبر به آن مقام رسیدند. تازه سخن هست که آیا همه به مقامِ صادرِ اول رسیده‌اند؟ برخی عرفا گفته‌اند فقط وصیِّ بلافصلِ پیامبر به آن مقام رسیده است. معارف را باید بررسی کرد.

سرایتِ حمد به اهلِ محشر

پس قصه این است که آن مقام فقط پیامبر در آن قرار می‌گیرد و حمدی می‌کند که احدی نکرده؛ انگار خدا بیش از هر چیز از حمد راضی می‌شود — و میانِ حمد و شکر فرق است؛ «لئن شکرتم لأزیدنّکم» افقِ شکر است و جایگاهِ حمد بسیار بلند. مولا می‌فرماید پس از حمدِ پیامبر، مؤمنین و مؤمنات شروع به حمد می‌کنند؛ اول صدّیقین، شهدا، سپس صالحین، و همچنان تمامِ اهلِ محشر. سرایت می‌کند؛ یاد می‌گیرند. چون حمدشان تمام شد چه می‌کنند؟ همه بالاتّفاق، ذیلِ پیامبر تا کوچک‌ترین‌ها و کم‌ترین‌ها، ستایش می‌کنند پیامبر را. تازه می‌فهمند هر فیض به هرکس رسیده از این آقا بوده؛ کانالِ فیضِ خدا بوده. همانجا این اتّفاق می‌افتد: بهترین کار را پیامبر به نحوِ اتم انجام می‌دهد؛ سرایت می‌کند؛ همه تا کم‌ترین‌ها به صاعِ وجودی‌شان حمد می‌کنند؛ از خدا فیض می‌گیرند؛ عملاً پیاده می‌شود که کانالِ فیض که بوده. آنگاه «یا حسرتا علی ما فرّطت فی جنب الله» آغاز می‌شود؛ حسرتِ کسانی که در خصوصِ جنبِ الله — انسانِ کامل — کوتاهی کرده‌اند.

انتهای عبارت؛ مقام محمود همان مقامِ حمد

امیرالمؤمنین در انتهای عبارت چنان می‌فرماید که در قرآن آمده:

«عَسَىٰ أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَّحْمُودًا» (اسراء/۷۹)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): باشد که پروردگارت تو را به مقامی محمود برانگیزد.

پس پیداست مولا مقامِ محمود را اینجا بیان کرده: نظرش دربارهٔ مقامِ محمود، این مقامِ حمد است؛ پیامبر در قیامت چنین است. پس اگر کسی بخواهد به آن رتبهٔ حمدی برسد و حمدِ قشنگ و جانانهٔ قیامت داشته باشد، راهش چیست؟ رسیدن به مقامِ محمود از طریقِ نافلهٔ لیل. والحمد لله رب العالمین.

حمد و شکر؛ جمع‌بندیِ راه

باید هوشیار بود که میانِ حمد و شکر فرق است؛ هرچند هر دو بلندند. حمدِ پیامبر در محشر افقِ نهاییِ ستایش است و از نافلهٔ شب تغذیه می‌شود. آنکه مقامِ محمود را می‌جوید، در حقیقت کانالِ حمد را در وجود می‌گشاید تا در قیامت از اهلِ سرایتِ حمد باشد، نه از اهلِ حسرت بر جنبِ الله.

یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.