یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
تبریک روز فرخندهٔ امام رضا علیه‌السلام
تبریک این روز بسیار فرخنده و مبارک. ان‌شاءالله همیشه با این خانواده و به‌ویژه حضرت علی بن موسی الرضا محشور باشیم؛ دنیا و آخرت. ولی‌نعمت ما ایشان است. جدایی از امام رئوف مصداق جهنم است. جهنمی شدن یعنی جدایی از این خانواده. نار جایی است که نور آنان نیست. البته کجا هست که نور آنان نباشد؟ أشرقت الأرض بنور ربها؛ یعنی بنور امامها. همه‌جا حتی در جهنم نیز نور آنان هست. پس چگونه است که نور آنجا نار است؟
نار و نور؛ جلال و جمال
پیش‌تر گفته شد که جنس و اصلیت و حقیقت و موجودیت نار همان نور است؛ اما بسته به ظرف وجودی هر کس خود را چگونه نشان دهد. مانند قابض الأرواح که یک حقیقت است: ما در آیینهٔ وجود او خود را منعکس می‌بینیم؛ اگر زشتیم زشت می‌بینیم و اگر زیباییم زیبا — خودمان را، نه او را. پس جهنم نیز به یک معنا تجلی نور آنان است؛ اما نور ناری که تجلی جلال آنان است، و بهشت تجلی جمال آنان.
اگر نار جایی است که آنان نیستند، تازه متوجه می‌شویم چرا در ادعیه — به‌ویژه در زمان‌ها و مکان‌های خاص — تکرار و التماس می‌کنیم که ما را از نار نجات بده. پیش از این مباحث گاه سؤال می‌شد که شب قدر با آن همه ریزش فیض، آیا دعایی مهم‌تر از أن تجعلنی من عتقائک من النار نبود؟ اگر بود می‌گفتند بگو. دعای مجیر ایام البیض — شب‌های سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم هر ماه، نه فقط رمضان — چند بار می‌گوید: خلّصنا من النار یا رب؛ الغوث الغوث خلّصنا من النار یا رب. پیداست قصه بسیار جدی است.
خلاصهٔ عرفا و یا لیتنی کنت ترابا
عرفا خلاصه‌اش این است: نار جایی است که حضرت زهرا نیست؛ نار جایی است که امام رضا نیست. پس بهترین دعا آن است که خدایا ما را از نار خلاص کن. آنجا وقتی جایگاه آل‌الله مشخص می‌شود و دانسته می‌شود که عزیزان خدا کسانی‌اند که از خدا دلبری کرده‌اند — عاشقان و محبان این خانواده‌اند — آن‌گاه یا لیتنی کنت ترابا همه دعا می‌کنند ای کاش خاک بودند تا ابو تراب پدرشان باشد، علی علیه‌السلام. کسی که این حقیقت را در دنیا استیضاح نکرده و به آن نرسیده، آنجا دیگر آتش است؛ سوخت و سوزاندن. خودش خودش را سوزانده. خودکرده را تدبیر نیست.
مراتب آتش از دنیا تا جدایی از آل‌الله
لحظهٔ موت، جدا شدن از تعلقات انسان را می‌سوزاند. طرف آتش می‌گیرد از اینکه دارند از چیزهایی که به آن‌ها علقه داشته جدا می‌کنند. این نوعی آتش است؛ مرتبهٔ نازلهٔ آتش — همان آتشی که در دنیا در دسترس است و جسم را می‌سوزاند. رتبه‌ای بالاتر، سوختن هنگام موت است: آنچه بدان دلبسته را می‌خواهند بگیرند. موت کنده شدن از اضافات و اعتبارات است؛ جدا شدن از هرچه غیر خود. چیزهایی که به آن دلبسته را از او می‌گیرند و سوختن دارد.
وقتی بالاتر می‌روی، اعلی مرتبهٔ نار چیست؟ جدایی از آل‌الله. آنجا وقتی متوجه می‌شود چه جایگاهی دارند، این می‌شود آتش؛ آتش اصلی این است. مگر آتش درجه دارد؟ بله؛ فقط بهشت درجه ندارد. والذین اوتوا العلم درجات؛ درجات در بهشت هست، در جهنم هم.
الکرة المبارکه و الکرة الخاسرة
«فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ وَمَا أَدْرَاكَ مَا هِيَهْ نَارٌ حَامِيَةٌ» (قارعه/۹–۱۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): پس جایگاهش هاویه است. و تو چه دانی که آن چیست؟ آتشی است سوزان.
در حدیث چهارم از باب چهارم کتاب الموت مرحوم مجلسی، آنچه در موت وجود دارد نسبت به اعمال انسان‌ها متغیر است. الکرة المبارکه: برگشت به خود وقتی مبارک است که به جنة عالیة رود؛ اعلی درجات بهشت؛ کسی که موتش مبارک است. وقتی الکرة الخاسرة شد و برگشت خسران‌زده، وقتی چشمش باز شد و بصر یومئذ حدید حقایق را فهمید و جایگاه آل‌الله و امام رضا را دریافت که دستش از دامن چه کسی کوتاه شده، می‌شود إلی نار حامیة. این در متن همان حدیث است: به سوی آتشی که حامیة از حما است؛ شدیداً سوزاننده. خودش خودش را سوزانده؛ آن آتش از خود اوست.
دمیدن در آتش و درجات رنگ‌ها
این نار حامیة در تفسیر اهل‌بیت — جلد هجده صفحهٔ هفتاد و دو — روایاتی ذیل آن دارد. پیامبر فرمود جبرئیل غضبناک آمد. پرسیدم چرا هر وقت می‌آمدی گشاده‌رو بودی امروز این‌قدر غضبناکی؟ عرض کرد یا رسول‌الله چون فوران آتش شروع شد. چگونه؟ خداوند هزار سال در آتش دمید سفید شد؛ هزار بار دیگر دمید سرخ شد. این نشان می‌دهد درجه دارد؛ هر رنگ مال گروهی است که جایشان را مشخص می‌کند. آتش سفید برای عده‌ای و آتش سرخ — دو هزار سال دمیدن — برای عده‌ای. هزار سال دیگر دمید؛ سه هزار سال. این سال‌ها و دمیدن و رنگ‌ها باید تعبیر شود؛ جایش اینجا نیست. بار سوم که دمید سیاه و ظلمانی شد. فرمود اگر از بوته و خار جهنم که آتش از آن فوران می‌کند یک قطره در آب‌های این دنیا بیاید — اقیانوس‌ها با همهٔ تلاطم — بوی تعفن دنیا را برمی‌دارد. آنجا چه خبر است؟ چه با اعمال آماده کرده‌ایم که محصلش همان اعمال است؟
تسلی نار حامیة؛ آتش جنگ با قائم
«تَصْلَىٰ نَارًا حَامِيَةً» (غاشیه/۴)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): در آتشی سوزاننده درآیند.
ذیل این آیه نیز روایت آمده است. امام صادق علیه‌السلام از قول پیامبر فرمود: تسلی نار الحرب فی الدنیا علی عهد القائم؛ این آتش حامیة ابتدا در زمان ظهور امام عصر به‌صورت آتش جنگ با آقا شروع می‌شود. قیاس این آتش، آتش سوزانندهٔ سیاه‌رنگ است؛ به‌شدت شکننده و وحشتناک. مال کیست؟ مال کسانی که در برابر امام زمان — آخرین یادگار حضرت زهرا — می‌ایستند و با او می‌جنگند. و فی الآخرة نار جهنم: آتشی که در دنیا در برابر حجت خدا برافروختند آن‌سو نار جهنم می‌شود. کسی که موتش الکرة الخاسرة است إلی نار حامیة می‌رود. پس کسی که در برابر امام عصر قد علم کند جایش نار حامیة است.
خلاصه: آن آتش از این دنیا می‌رود. هرکس از این دنیا رفت با رضایت خاطر امام عصر و امام زمان و امام رضا، آتش چیست؟ إلی جنة عالیة. در انتهای زیارت جامعه عبارتی است: یا ولی‌الله إن بینی و بین الله عز وجل ذنوباً لا یأتی علیها إلا رضاکم. به امام رضا عرض می‌کند: ای ولی خدا، میان من و خدا گناهانی است که تا شما راضی نشوی نمی‌رود. رضایت امام رضا می‌شود جنة عالیة؛ خدا نکند غضب امام رضا شود نار حامیة. پناه به حضرت رضا. ان‌شاءالله امروز دعا کند و زیارت حضرت زود نصیب شود. نصر علی بن موسی الرضا؛ صلوات. اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم.
پیوند بحث میلاد با متن حدیث الموت
درست است که روز میلاد بود و بحث با امام رضا آغاز شد؛ اما در دل متن حدیثیم. در حدیث چهارم از باب چهارم کتاب الموت مرحوم مجلسی از آنچه در موت وجود دارد سخن می‌گوید. نسبت به اعمال انسان‌ها موت‌ها متغیرند. الکرة المبارکه برگشت به خود وقتی مبارک است که به جنة عالیة روند؛ اعلی درجات بهشت برای کسی که مرگش مبارک است. وقتی الکرة الخاسرة شد و برگشت خسران‌زده، وقتی چشم باز شد و بصر یومئذ حدید حقایق را فهمید و جایگاه آل‌الله و امام رضا را دریافت که دست از دامن که کوتاه شده، إلی نار حامیة می‌شود. این در متن همان حدیثی است که در دست است.
ظاهر برخی روایات تلخ می‌نماید؛ اما وقتی با این مباحث دقت کنی گره‌های کوری از ذهن باز می‌شود و شیرین می‌گردد. ذیل آیهٔ یازده قارعه نیز بحث نار است: نار حامیة؛ ناری که سوزاننده است. پیامبر در تفسیر اهل‌بیت فرمود جبرئیل غضبناک آمد چون فوران آتش شروع شد؛ دمیدن‌های پیاپی رنگ‌ها را از سفید به سرخ و سیاه برد. هر رنگ جایگاه گروهی را نشان می‌دهد. اگر قطره‌ای از بوتهٔ جهنم در آب دنیا بیاید بوی تعفن را برمی‌دارد. محصل همهٔ این صحنه‌ها اعمال خود ماست.
تسلی نار حامیة در غاشیه نیز به نار الحرب فی الدنیا علی عهد القائم بازمی‌گردد؛ آتشی که در برابر آخرین حجت خدا برافروخته شود در آخرت نار جهنم است. هرکس با رضایت امام عصر و امام رضا از دنیا برود آتش چیست؟ إلی جنة عالیة. رضایت امام رضا آمرزش گناهانی است که جز به رضاکم نمی‌رود؛ و غضب او — پناه بر خدا — نار حامیة. ان‌شاءالله حضرت امروز دعا کند و زیارت زود نصیب شود.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.