یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.

روایت چهارم؛ تکرار الموت الموت

در روایت چهارم از باب چهارم کتاب الموت، تکرار دوگانهٔ کلمهٔ موت در آغاز روایت فلسفه دارد. گذشته از هشدار و آماده‌باش پیامبر، تکرار نشانهٔ اهمیت و جایگاه موت است. ممکن است یکی موت اصلی باشد و دیگری بدل یا فرع شبیه آن؛ یعنی خواب.

از امام باقر علیه‌السلام پرسیدند موت چیست؛ فرمود:

«هُوَ النَّوْمُ الَّذِي يَأْتِيكُمْ كُلَّ لَيْلَةٍ إِلَّا أَنَّهُ طَوِيلٌ مُدَّتُهُ لَا يُنْتَبَهُ مِنْهُ إِلَّا يَوْمَ الْقِيَامَةِ»

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): همان خوابی است که هر شب به شما می‌آید؛ جز آنکه مدتش طولانی است و از آن بیدار نمی‌شوید مگر روز قیامت.

چنان‌که در خواب اصناف فرح و هول می‌بینید که گاه توصیف‌ناپذیر است، حال فرح و وجل در موت همان خواب است منتها عمیق‌تر و طولانی‌تر. «فاستعدوا له»: برای آن آماده شوید. استعداد به‌معنای پارتی‌بازی نیست؛ شکوفایی استعداد و بردن آن با خود است تا مضمحل نشود.

دو موت دنیا و برزخ؛ اختیاری و اجباری

معنای دیگر تکرار دو موت: یکی در دنیا و یکی در برزخ. بر اساس آیهٔ یازدهم قاف:

«قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَىٰ خُرُوجٍ مِّن سَبِيلٍ» (قاف/۱۱)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): گفتند پروردگارا دو بار ما را میراندی و دو بار زنده کردی؛ به گناهانمان اعتراف کردیم؛ آیا راهی برای خروج هست؟

ممکن است موت اختیاری و غیراختیاری باشد: «موتوا قبل أن تموتوا»؛ سفر هم‌اکنون به باطن عالم، پیاده شدن اسماء الهی و لقاء رب، گشودن چشم به باطن؛ و موت اجباری اگر موت اختیاری رخ ندهد. در خود روایت نیز کرهٔ مبارکه یا کرهٔ خاسره آمده: موت مبارک روح و ریحان، یا به‌سوی عذاب و حسرت.

موت آن‌به‌آن؛ موت حیوانی و انسانی

ممکن است مقصود موت آن‌به‌آن باشد؛ تجلی «لا تکرار فی التجلی» و پیاده شدن اسم الممیت و المحیی. «کل یوم هو فی شأن»: ظرف ظهور ما آن‌به‌آن می‌میرد و زنده می‌شود؛ سلول‌ها عوض می‌شوند و انسان آن‌به‌آن نو می‌شود. پس در هر آن موت و حیات است.

ممکن است موت حیوانی و موت انسانی باشد. آیهٔ ملک:

«الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» (ملک/۲)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آنکه مرگ و زندگی را آفرید تا بیازماید کدام‌یک از شما نیکوکارتر است.

موت و حیات هر دو خلق الهی‌اند؛ موت عدم نیست. هدف رسیدن به انسانیت و أحسن عملا است. موت می‌تواند انسانی باشد یا حیوانی و بلکه «بل هم أضل سبیلا» و «أولئک کالأنعام».

موت آنی و تدریجی؛ مفاجات

موت ناگهانی و موت تدریجی: آنکه به‌تدریج می‌میرد مائت گویند و آنکه در یک آن بمیرد میت. از چهل‌سالگی به بعد ضعف قوا موت تدریجی است. موت مفاجات در روایات آمده و بسیار سخت است؛ انسان بی‌آمادگی یقه می‌شود. از شر موت مفاجات باید به خدا پناه برد. از یکی از عرفا شنیده شده — بی‌ادعای سند روایی خاص — که پس از شهادت بهترین موت موت در بستر بیماری است؛ چون کاهیده و آماده‌تر می‌شود و یک‌باره نمی‌برند.

موت قبل و بعد از دنیا؛ دو سجده

آیهٔ بیست و هشت بقره:

«كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ» (بقره/۲۸)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): چگونه به خدا کفر می‌ورزید در حالی که مرده بودید پس شما را زنده کرد؛ سپس می‌میراند؛ سپس زنده می‌کند؛ سپس به‌سوی او بازگردانده می‌شوید.

موت قبل از خلقت و موت انتهای دنیا؛ سپس احیا و رجوع. دو سجدهٔ نماز معنای دو موت است: سجدهٔ اول موت اول — کنتم أمواتا — و تسبیح؛ برخاستن فأحیاکم و دنیای میان دو سجده که استغفار می‌طلبد؛ سجدهٔ دوم ثم یمیتکم؛ سربرداشتن ثم یحییکم قیامت؛ و شهادت و سلام لقاء است: السلام علیک، علینا، علیکم.

موت در ایمان و کفر؛ سخن عیسی

معنای دیگر: موت در ایمان و موت در کفر. بهترین نوع مردن در ایمان است. حضرت عیسی علیه‌السلام فرمود کسی به ملکوت آسمان‌ها — معنای موت ایمانی و حرکت به باطن — نمی‌رسد مگر آنکه دوبار زاده/زنده شده باشد. زندگی دوم زندگی انسانی و ایمانی است. اکنون همه زنده‌اند — حیوان و نبات و جماد نیز — اما اگر ایمان باشد موت ایمانی است و بدون حیات دوم رسیدن به ملکوت ممکن نیست. و قس علی هذا معانی دوگانهٔ بسیار. عاقبت به‌خیر به برکت صلوات: اللهم صل علی محمد و آل محمد.

بسط و تکمیل مضمون جلسه

تکرار «الموت الموت» در روایت چهارم تنها تأکید خطابی نیست؛ درِ معانی متعدد را می‌گشاید. خواب هر شب نمونهٔ کوچک موت است؛ موت همان خواب است با مدت طولانی تا قیامت. فرح و هول خواب، سایهٔ فرح و وجل برزخ و قیامت‌اند. استعداد یعنی شکوفایی قابلیتی که با انسان می‌رود؛ اگر مضمحل شود شفاعتِ استعداد بی‌معناست.

آیهٔ قاف دو میراندن و دو زنده کردن را بر زبان دوزخیان می‌گذارد و راه خروج می‌جوید. این دو می‌تواند دنیا و برزخ باشد. موت اختیاری «موتوا قبل أن تموتوا» گشودن باطن است؛ موت اجباری اگر آن رخ ندهد می‌آید. کرهٔ مبارکه و خاسره دو سرنوشت موت‌اند: روح و ریحان یا حسرت.

موت آن‌به‌آن با تجلی دائمی حق سازگار است؛ اسم ممیت و محیی در سلول و حال پیاده می‌شود. ملک می‌گوید موت و حیات مخلوق‌اند تا أحسن عملا آشکار شود؛ پس موت انسانی در برابر موت حیوانی و گمراه‌تر از انعام معنا می‌یابد. موت تدریجی مهلت آمادگی می‌دهد؛ مفاجات بی‌مهلت است و خطرناک. سخن عارف دربارهٔ برتری بستر بیماری بر مرگ ناگهانی — پس از شهادت — ناظر به همین تهیؤ است.

بقرهٔ ۲۸ نقشهٔ دو موت و دو حیات را می‌کشد؛ دو سجده همان نقشه را در نماز مجسم می‌کند: عدم، دنیا با استغفار، موت دوم، قیامت با شهادت و سلام. سخن عیسی دربارهٔ دوبار زاده‌شدن برای دیدن ملکوت، حیات ایمانی دوم را شرط سیر باطنی می‌داند. بدون آن، زندهٔ حیوانی به ملکوت راه ندارد. بدین‌سان دو موت در روایت پیامبر طیف گسترده‌ای از معانی را در یک هشدار جمع می‌کند: آماده شوید.

خواب فرح و هول؛ آمادگی برای موت

امام باقر علیه‌السلام پس از تشبیه موت به خواب می‌فرماید در خواب اصناف فرح می‌بینید که اندازهٔ آن را نمی‌توان ترک گفت، و اصناف احوال هول‌انگیز که ترسشان از وصف بیرون است. پس چگونه است حال فرح در نوم و وجل در آن؟ این همان موت است با عمق و طول بیشتر. ازاین‌رو فرمان «فاستعدوا له» ناظر به پرورش استعدادی است که با انسان بماند. شفیع در این افق پارتی دنیوی نیست؛ شکوفا کردن همان استعداد و همراه بردن آن است تا در عبور طولانی مضمحل نشود.

هر یک از دوگانه‌های پیش‌گفته — دنیا و برزخ، اختیاری و اجباری، مبارک و خاسر، آن‌به‌آن، حیوانی و انسانی، آنی و تدریجی، قبل دنیا و پایان دنیا، ایمان و کفر — دریچه‌ای به همان هشدار پیامبر است. نماز با دو سجده این نقشه را هر روز تمرین می‌دهد: از عدم به حیات دنیوی با استغفار، از دنیا به موت دوم، از موت به قیام و شهادت و سلام. آنکه حیات ایمانی دوم را نیابد، به ملکوت آسمان‌ها چنان‌که عیسی فرمود راه نمی‌یابد؛ زنده است اما راه باطن بسته است. تکرار الموت الموت دعوت به دیدن همهٔ این لایه‌ها در یک آمادگی واحد است.

یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.