یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
خروج حیات با ورود موت
نکته‌ای مهم از کتاب الموت مرحوم مجلسی علیه‌الرحمه در روایت دوم باب اول مانده بود. می‌فرماید موت نیز مانند حیات مخلوق است و به محض آنکه موت داخل شود «خرجت منه الحیاة». در این تعبیر نکات بسیاری است.
حیات در زندگی دنیوی — نفس کشیدن — ذیل اسم الظاهر حق است؛ از باطن‌ها کسی خبر ندارد و ظاهر هویدا است. موت یعنی ظهور اسم الباطن. وقتی موت داخل شد حیات خارج می‌شود؛ حیات ظهور اسم الظاهر بود. یعنی ظواهر برداشته می‌شوند. برای مؤمن و برای مشرک و کافر و منافق فرق می‌کند.
مؤمن چون سکهٔ طلا؛ برداشتن آلودگی‌ها
اهل‌بیت علیهم‌الصلوة‌والسلام فرموده‌اند مؤمن مانند سکهٔ طلاست؛ ذاتش با گناه تغییر نمی‌کند. آلودگی بر این سکه می‌نشیند. برداشته شدن ظاهر یعنی کثافت‌ها و خباثت‌ها و آلودگی‌ها با موت می‌روند. پس گمان نرود که هر که بد جان دهد آدم بدی است؛ چنین نیست.
حضرت موسی علی‌نبیناوآله‌وعلیه‌الصلوة‌والسلام می‌گذشت؛ پادشاهی را دید که با عظمت تشییع می‌کنند و در رختخواب زربفت خوش مرده است. جلوتر مؤمنی را دید که دیوار بر او ریخته و بد جان می‌دهد؛ فریاد و دست‌وپا می‌زند. تعجب کرد. خدا فرمود: میان من و آن مؤمن گناهانی بود؛ با شدت موت آن ظواهرِ حیات از او برداشته می‌شود. و میان من و آن سلطانِ کافر و منافق خیراتی بود؛ با عزت ظاهریِ راحت جان دادنش تصفیه شد تا آن‌سو یکسره به عقاب رود.
دار دنیا برای اهل ایمان با سختی همراه است:
«حَلَاوَةُ الدُّنْيَا مَرَارَةُ الْآخِرَةِ وَمَرَارَةُ الدُّنْيَا حَلَاوَةُ الْآخِرَةِ» (حدیث)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): شیرینی دنیا تلخی آخرت است و تلخی دنیا شیرینی آخرت.
ظاهر مؤمن و سخن امام حسن
امام حسن علیه‌السلام — که باید این احادیث تأویل شود — خوش‌پوش و خوش‌عطر بود. حلول ماه ربیع نیز باید در ظاهر گل کند و با ماه پیش فرق داشته باشد. کافری گذشت و گفت: شما می‌گویید جنت الکافر دنیاست و برای مؤمن سختی است؛ پس چرا شما چنین نیکو پوشیده‌اید و منِ کافر این‌سان درمانده‌ام؟ امام حسن فرمود: اگر بدانی آن‌سو خدا چه نعمت‌هایی برای اهل ایمان نهاده، می‌گویی این خوش‌پوشی در برابر آن هیچ نیست. پس باید تأویل کرد و دانست که دنیا با مکاره و سختی و گرفتاری عجین است.
«وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ» (بقره/۱۵۵)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و بی‌گمان شما را به چیزی از ترس و گرسنگی و کاهشی از اموال و جان‌ها و محصولات می‌آزماییم؛ و صابران را بشارت ده.
برای آنکه اهل صبر باشی و بشارت از خدا بگیری.
حیات و موت یک حقیقت با دو جلوه
پرسش شده که ضمیر «منه» در «خرجت منه الحیاة» به موت بازمی‌گردد؛ آیا خودِ حیات از مرگ است؟ آری؛ حیات و موت یک حقیقت‌اند با دو جلوه. اهل ایمان به‌ویژه وقت موت، به جهت آلودگی‌هایی که باید برود، چون از میان شیشه‌خرده‌ها می‌گذرند؛ باید مراقب بود تا آن آلودگی‌ها برداشته شود.
هفت لذت دنیا نزد امیرالمؤمنین و جابر
روایتی شیرین در بحار جلد هفده: امیرالمؤمنین امیرالبیان صلوات‌الله‌علیه جابر بن عبدالله انصاری را دید بسیار غمگین. پرسید چه شده؟ گفت از گرفتاری‌های دنیا. مولا فرمود: جابر غصه مخور؛ شیرین‌ترین چیزها و لذت‌ها در دنیا هفت چیز است و تبیین می‌کنم:
یکم، خوردنی: عسل، بهترین خوردنی، که از استفراغ زنبور است. دوم، آشامیدنی: آب، بهترین آشامیدنی، که از قعر خاک و دل زمین بیرون می‌آید. سوم، بوییدنی: مشک، که خون ناف آهوست؛ از پست‌ترین جای آهو. چهارم، پوشیدنی: ابریشم، لعاب دهان کرم ابریشم. پنجم، همبستری زوجین: که کثیف‌ترین و پست‌ترین مواضع به هم نزدیک می‌شود؛ با این حال دل می‌بندند. ششم، وسیلهٔ سواری: اسب، که بالاخره سوار را به زمین می‌زند. هفتم، شنیدنی — موسیقی — که مولا فرمود از بدترین معاصی روی زمین است؛ چگونه دل به آن می‌بندند؟
جابر گوید با شنیدن این سخن حکیمانه آرامش گرفتم و تا آخر عمر برای دنیا ارزش قائل نشدم. این بسیار مهم است.
آیهٔ انشقاق؛ کَدح به‌سوی ملاقات
آیه‌ای عجیب که بارها قرائت و ده‌ها جلسه درباره‌اش سخن رفته:
«يَا أَيُّهَا الْإِنسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ» (انشقاق/۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ای انسان، تو به‌سوی پروردگارت رنجی‌کنان روانه‌ای، پس او را ملاقات‌کننده‌ای.
«کادح» یعنی رونده همراه با سختی؛ دائماً در حال سختی روانه‌ای؛ و دوباره با «کَدحاً» تأکید می‌کند که سختی است. چرا؟ «فملاقیه» — چون قرار است خدا را زیارت و ملاقات کنی، سختی می‌آید تا آلودگی‌ها برود.
به یک کلام: موت یکی از مطهّرات است؛ پاک‌کننده است. از پاک‌کننده نباید بد آمد. امید که همگان پاک از دنیا روند؛ به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.