یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
آغاز جلسه و ادامهٔ بحث روح بخاری
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ» (فاتحه/۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.
«وَبِهِ نَسْتَعِينُ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و تنها از او یاری می‌جوییم.
«السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا دَاعِيَ اللَّهِ وَرَبَّانِيَّ آيَاتِهِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو، ای دعوت‌کنندهٔ به‌سوی خدا و ربّانیِ آیات او.
«السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام و رحمت خدا بر شما.
در ادامهٔ بحث جایگاه روح بخاری که در ما هست و اهمیت آن، چند جملهٔ دیگر را نسبت به ابتدای وقت از حضرت علامه حسن‌زاده علیه‌الرحمه، از کتاب معرفت نفس و سرح العیونشان، برایتان می‌خوانم؛ بعد هم از اسفار ملاصدرا؛ و اگر وقت شد، از کتاب شیخ‌الرئیس. چند خصوصیت روح بخاری را که بعضی‌اش را پیش‌تر توضیح داده‌ام، به‌صورت جمله برایتان می‌آورم. این‌ها از ما نبوده؛ مخصوصاً دارم از روی فرمایش حضرت علامه می‌خوانم.
پنج ویژگی روح بخاری از کلام علامه حسن‌زاده
یکم: علت قریب حیات بدن
روح بخاری علت قریب است و نفس علت بعید، برای حیات بدن. اینکه بدن حیات دارد، علت قریبش روح بخاری است.
دوم: نسبت بدن با روح بخاری و با نفس
بدن، روح بخاری را احاطه کرده است. اما در مورد نفس این‌گونه باید گفت که بدن مرتبهٔ نازلهٔ نفس است؛ یعنی بدن جدایی از نفس نیست. شما یک شخص واحدید؛ مرتبهٔ انزل وجودتان می‌شود بدن.
سوم: مفارقت روح بخاری و بقای نفس ناطقه
روح بخاری اگر از بدن مفارقت کند، باطل و فاسد می‌شود. اما نفس ناطقه دائماً باقی و زنده است و با مفارقت از بدن از بین نمی‌رود؛ فقط بعضی از افعال آن که به واسطهٔ بدن عنصری انجام می‌شود باطل می‌گردد.
این‌ها را پیش‌تر هم گفته‌ایم. اصلاً مرگ چگونه حاصل می‌شود؟ مرگ همین‌جاست: روح بخاری از بدن جدا می‌شود و باطل و فاسد می‌گردد؛ نفس ناطقه از بین نمی‌رود و فقط آن افعالش که به واسطهٔ بدن عنصری بود قطع می‌شود.
چهارم: لطافت روح بخاری و قبول افعال نفس
روح بخاری لطیف‌ترین، دقیق‌ترین و پاک‌ترین اجسام از اجزای بدن است و ما از آن غافلیم. به همین دلیل است که بهتر از سایر اجزای بدن افعال نفس را قبول می‌کند. یعنی نفس انگار روح بخاری را به دست آورده و از طریق این آقا احکامش را در بدن پیاده می‌کند؛ آن‌قدر که لطیف است.
پنجم: اعتدال مزاجی و قوت افعال نفس
هر چه روح بخاری از درجهٔ اعتدال مزاجی بیشتری برخوردار باشد ـ و اینجا خیلی مهم است؛ اینجا ما حرف داریم؛ بحث مزاج، اعتدال مزاج ـ افعال نفس ناطقه بیشتر و قوی‌تر است و از جهت اعتدال و استواری از درجهٔ بالاتری برخوردار است.
پس بفرمایید آن‌هایی که نفس قوی‌ای دارند علتش چیست؟ روح بخاری‌شان یا مزاجشان به سمت اعتدال رفته است.
انسان کامل و عدلِ امزجه در اشارات شیخ‌الرئیس
آن که در نودوسوم اشارات شیخ‌الرئیس فرمود چیست؟ انسان کامل چرا همهٔ حقایق را در خودش جمع می‌کند؟ چون عدل امزجه را دارد؛ یعنی معتدل‌ترین مزاج را دارد. آن‌قدر مزاج مهم است و ما از آن بی‌خبریم.
بخواهی به زور نماز به ما بچسبد، خب نمی‌چسبد. وقتی مزاج انسان از اعتدال خارج شده، نمی‌چسبد.
روح بخاری در اسفار ملاصدرا: خلیفهٔ نفس در بدن
یک فرمایش هم از حضرت ملاصدرا برایتان بخوانیم؛ از اسفار، جلد هشت، صفحهٔ دویست‌وپنجاه‌ویک. به قول علامه شعرانی، ایشان لطف خدا بوده است. قاعدهٔ لطف را که می‌دانید؛ به ولیّ خدا می‌گویند لطف. لطف خدا بوده به مردم زمانه.
بخشی از فرمایش ایشان این است: روح بخاری به لحاظ پاکی و لطافت جسمی از قبیل اجرام فلکی است. حالا این را بعداً توضیح می‌دهیم که اجرام فلکی یعنی چه. یعنی از میان اجسام، جزء اجسامی است که در نهایت لطافت و پاکی است.
این روح جانشین نفس در بدن است. توجه داشته باشید: جانشین نفس در بدن. اگر این خلیفه از راه به در برود، وای مصیبتا. جانشین نفس یعنی خلیفهٔ نفس؛ آن‌قدر مهم است. و به تعبیر دیگری می‌گویند که خلیفهٔ نفس در بدن طبیعی است.
اعتدال روح بخاری به وسیلهٔ نفس حفظ می‌شود و به واسطهٔ هوا تغذیه می‌شود.
هوا، تغذیهٔ روح بخاری و سستی اراده
حالا اگر هوا ناپاک شد چه می‌شود؟ اگر هوا آلوده بود چه می‌شود؟ اگر هوا ناجور بود چه می‌شود؟ بفرمایید: روح بخاری از اعتدالش خارج می‌شود. در نتیجه مزاج را داغون می‌کند. بیا حالا رابطهٔ نفس را با بدن برقرار کن؛ نمی‌شود. اراده نیست اصلاً.
هرچه بخواهد جان بکند از نماز، از خواب: سرِ خواب پا شود برای نماز شب، ساعت کوک کرده، ده بار می‌زند توی سر ساعت و می‌خوابد. خودت کوک کردی، چرا پا نمی‌شوی؟ چرا؟ این مزاج از اعتدال خارج شده. روح بخاری یا منقبض شده یا منبسط شده. این رابطه مستقیم است.
حالا یکی از مهم‌ترین‌ها هم هواست. من نمی‌خواهم ورود کنم به این بحث‌ها. یک کلیتی می‌خواهیم بگوییم تا شما تشنه بشوید و رد شویم. بخواهیم ورود کنیم به این‌ها، دیگر تا آخر سال باید فقط در خصوص روح بخاری حرف بزنیم.
شیخ‌الرئیس و ربط رعشه و انفعالات به روح بخاری
یک فرمایش هم از شیخ‌الرئیس بخوانم تا کیف کنید. رهبر عزیزمان اخیراً فرموده‌اند که از عظمت این مرد همین بس که بعد از هزار و صد سال هنوز کتاب‌هایش دارد تدریس می‌شود؛ در کشورهای به‌قول خودشان غربی و شرقی.
ایشان می‌فرماید چه چیزهایی در بدن باعث رعشه می‌شود: ترس، شادی و غم، اتفاق بزرگ وحشتناک، غضب، نزدیکی کردن زیاد مخصوصاً با شکم سیر؛ این‌ها رعشه می‌آورد. بعد ایشان در مباحثشان همهٔ این‌ها را به روح بخاری ربط می‌دهند. یک بخشش را برای شما می‌خوانم.
ترس، قوهٔ واهمه و گسست تدبیر نفس از بدن
می‌فرماید ترس از معانی وهمی است. یادتان هست گفتم نفس مستقیم با بدن مرتبط نیست. از طریق قوهٔ وهم و خیال مرتبط به روح بخاری است و روح بخاری هم به بدن.
اینجا می‌فرماید ترس از معانی وهمی است؛ بدین جهت از تصورات نفسانی انسانی حاصل می‌گردد و تأثیرات خاص خودش را در بدن نیز می‌گذارد. چیست؟ ترس.
اصولاً ترس داشتن بر برودت و یبوست قلب دلالت می‌نماید. حالا شاید یک وقتی این را توضیح دادیم که برودت و یبوست قلب یعنی چه. ترس سبب به وجود آمدن برودت شدیدی در بدن و روح بخاری می‌گردد، به‌گونه‌ای که حتی ممکن است منجر به مرگ و هلاکت گردد.
بدین نظر، رابطهٔ تدبیری نفس ناطقه با اعضای بدنی، یا برخی از آن‌ها، موقتاً یا دائماً ضعیف می‌گردد و از حالت اعتدال خارج می‌شود. یعنی ترس باعث می‌شود آن مزاج یا روح بخاری از اعتدال خارج شود. نفس ارتباط نمی‌تواند با بدن بگیرد. بعد وقتی ارتباط نمی‌تواند بگیرد، نمی‌تواند به آن عضلات بدن بگوید آقا تو ساکت باش یا تکان بخور.
توجه کردید چه شد؟ این هی تکان می‌خورد و ساکن است، تکان می‌خورد و ساکن می‌شود، تکان می‌خورد و ساکن می‌شود؛ رهاست. چرا؟ چون نفس ارتباطش از بدن برداشته شده؛ یعنی ارتباط خیلی ضعیف شده.
حاصل این ترس سبب اشتغال و غفلت نفس ناطقه از سایر امور ادراکی می‌گردد و سبب انقباض شدید و در برخی از موارد انبساط بیش از اندازهٔ روح بخاری می‌شود. طبیبان حرکت‌های ناشی از ترس و خشم را به این نیرو، یعنی روح بخاری، نسبت می‌دهند.
غضب، ذهول روح بخاری و آسیب بافت‌ها
بعد شیخ‌الرئیس مفصل توضیح می‌دهد ـ وقت من گذشته ـ که مثلاً وقتی کسی یک‌دفعه می‌ترسد یا غضبناک می‌شود، اگر دارد غذا می‌خورد دیگر مزهٔ غذا حالیش نمی‌شود. چرا؟ چون تمام توجه نفس به غضبش است؛ به قوهٔ غضبیه. توجهش از معده و از آن مزهٔ غذا برداشته می‌شود.
یا کسی که مثلاً ترسیده، به همین شکل. نفس توجهش از اعضای دیگر برداشته می‌شود. چرا؟ چون روح بخاری از اعتدال خارج شده: یا منقبض شده، یا منبسط شده، یا مذهل شده. یک‌دفعه در بعضی از بافت‌ها روح بخاری از بین رفته. اصلاً نفس دیگر نمی‌تواند حکمی را در خصوص آن بافت پیاده کند.
می‌زند می‌بینی یک مریضی از یک جای غده‌ای چیزی زد بیرون؛ سرطان؛ و شخص بدبخت شد و از پا افتاد.
«إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» (بقره/۱۵۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ما از آنِ خداییم و به‌سوی او بازمی‌گردیم.
خب، با آن مزاجت را رعایت کن.
پیوند حال نماز با خوردن و خواب و پوشش
حالا این دیگر وقت گذشت. برویم جلوتر. شما حوصله کنید. می‌بینید که رابطهٔ مستقیم حال خوش در نماز با خوردن و خوابیدن و لباس درست پوشیدن، و این‌ها، همه با هم مرتبط‌اند.
«الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» (فاتحه/۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سپاس خدای را، پروردگار جهانیان.
«وَصَلَّى اللَّهُ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و درود خدا بر محمد. خدایا، بر محمد درود فرست.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.