یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.

کلمهٔ شصتم؛ نفس آگاه و روی دل به الله

به کلمهٔ شصتم از صد کلمه در معرفت نفس از استاد می‌رسیم. می‌فرماید آنکه نفس آگاه دارد روی دل را با الله دارد. رویش را به خدا می‌کند و آن هم به الله. چون دل به گونه‌ای خلق شده که می‌تواند آینهٔ تمام‌نمای حضرت حق باشد. الله هم که اسم جامع است یعنی می‌تواند اسماء الهی را در خود پیاده کند. یعنی کسی که خبر داشته باشد و بداند خدای منّان او را چگونه خلق کرده، خبر داشته باشد، به وزان خود در ذات و صفات و افعال رو به الله می‌کند. یعنی به کم راضی نمی‌شود. رو به الله می‌کند؛ و این رو به الله کردن همان مقام حضور است. یعنی خودش را در محضر حضرت حق می‌بیند.

حدیث القلب حرم الله؛ هدیهٔ استاد و برکت شصت نوع قلب

و فرمود کشاف حقایق، امام به حق ناطق جعفر صادق علیه‌السلام که این حدیث را فرموده؛ حضرت علامه می‌فرماید حلقهٔ گوش خود می‌کند. کدام را؟ این حدیث را. یادش بخیر، یک‌بار که محضر حضرت استاد رسیدیم و در اتاق شخصی‌شان بودیم، تقاضا شد هدیه‌ای بدهند تا آخر عمر بماند؛ همین حدیث را پس از خط زیبایشان مرقوم فرمودند و دادند. و آن شد باب برکات آن تحقیق پیرامون قلب در قرآن که بیش از شصت نوع قلب از قرآن استخراج کردیم؛ و اکنون جلسه حدود چهارصد و چهل و پنج شش است و تازه شاید بیست قلب گفته شده باشد. برکت این حدیث است.

این حدیث چیست؟ امروز گویی علامه این حدیث را به شما نیز هدیه کرده و پای درس ایشان نشسته‌اید:

«الْقَلْبُ حَرَمُ اللَّهِ فَلَا تُسْكِنْ حَرَمَ اللَّهِ غَيْرَ اللَّهِ»

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): دل حرم خداست؛ پس در حرم خدا غیر خدا را جای مده.

البته در بعضی منابع دیده شده این «فی» را ندارد؛ یعنی القلب حرم الله ولا تسکن فی حرم الله غیر الله. هر دو وارد شده است. یعنی قلب تو حرم خداست. در حرم خدا غیر خدا را راه مده. ولا تسکن فی حرم الله غیر الله. یعنی این دل آینهٔ تمام‌نمای الله می‌شود که اسم جامع است.

چگونه به الله رو می‌کنند؛ حجت و اسم جامع

چگونه می‌شود به الله رو کرد؟ من أتاکم نجا و من لم یأتکم هلک. نجات در رو کردن به آنان است. ذکرنا ذکر الله. هر کس ارادهٔ خدا کند متوجه شما می‌شود. هر کس قصد الهی کند به شما رو می‌کند. یأبى الخلق إلیکم. اصلاً إنا لله وإنا الیه راجعون یعنی او. لذا پیامبر فرمود من رآنی؛ هر کس مرا دید — الله‌اکبر — که را دیده؟ فقط رأی الله. هر که مرا دید الله را دیده است. الله بالاخره مصداق عینی می‌خواهد یا نه؟ می‌شود اسم خدا که اگرچه اسم جامع است اما در نظام عالم پیاده نشود؟ نمی‌شود. اسم باید پیاده شود. مجری می‌خواهد، ظهور می‌خواهد. یکی از دلایلی که می‌گوییم قطعاً در هر زمانی حجت حق با بدن عنصری‌اش حاضر است — که اکنون امام عصر است که تنزل الملائکه والروح بر او رخ می‌دهد شب‌های قدر همین است — باید اسم جامع پیاده شود. در که؟ در انسان کامل که قلبش می‌شود آن آینهٔ تمام‌نما.

ما این را در وجودمان داشتیم. سیر نکردیم، سالک الی الله نشدیم؛ لذا خیلی کوتاه ماندیم. که به قول شیخ‌الرئیس اکثر مردم عقل‌شان صبیان العقول‌اند. اکثراً بچه‌عقل‌اند. عقلشان را برای همان حد کوچک و نوزادی نگه داشته‌اند. صرفاً به بدنشان پرداخته‌اند. این حدیث را که اینجا منبعش را حضرت استاد نیاورده اما در خیلی منابع مثل جامع الأخبار هست؛ بحار جلد شصت و هفت صفحهٔ بیست و پنج هست؛ کمال الأخلاق باب چهل و سه هست. زیاد؛ خیلی روایات؛ خیلی در کتاب‌های بزرگان به آن پرداخته‌اند.

مشخصهٔ قلب حرم‌الله؛ بهترین ظرف‌ها نزد خدا

حالا این چه مشخصه‌ای دارد کسی که قلبش شد حرم خدا. امروز با تیزبینی از روایتی درمی‌آوریم. قطعاً کسی که قلبش شد حرم الله یعنی غیر الله را در قلبش جایی نداد، آن بهترین قلب است. حالا خصوصیت بهترین قلب که به یک معنا همان قلب سلیم است چیست؟ روایتی تقدیم می‌شود. میزان الحکمة حدیث شانزده هزار و نهصد و سیزده. حدیث نبوی است. چون فرصت نیست عربی‌اش خوانده شود: خداوند در روی زمین ظرف‌هایی دارد که عبارت است از این دل‌ها. دل‌ها ظرف‌های خداست. یعنی خدا در هر دلی به اندازهٔ آن دل ظهور می‌کند. مثلاً دل حرم خداست. حرم‌ها محل حضورند. محل حضور حالا نسبت به آن صاحب آن بقعه و بارگاه چه ظرفیت وجودی و چه سعتی داشته، همان مقدار خدا آنجا ظاهر است. حالا مثلاً حضرت عبدالعظیم تهرانی چه عظمت وجودی داشته که کسی زیارتش کند گویا امام حسین را زیارت کرده. این ربط‌ها را باید یافت.

فرموده‌اند بهترین این ظرف‌ها نزد خداوند چیست؟ در این حدیث یعنی این دل‌ها بهترینش کدام‌اند؟ همان که قلب را حرم الله کرده؛ جز خدا راه نداده. سه خصوصیت اینجا پیامبر عظیم‌الشأن اسلام برشمرد. این نشان می‌دهد این سه خصوصیت مال کسی است که آن قلبش و همان حرم الله را دست‌نخورده باقی نگه داشته است.

سه خصوصیت: نازک‌دلی، پاکی، استواری

اول فرمود دل نازک‌اند؛ نازک‌دلشان نسبت به دیگران. یعنی زود به رحم می‌آیند، شفقت دارند، خیرخواه و ناصح دیگران‌اند. بد کسی را نمی‌خواهند. خیرشان به همه می‌رسد. خلاصه در روایت می‌فرماید نسبت به دیگران نازک‌دل‌اند؛ نرم است دلشان — قلب لین که دیروز بحثش بود. قلبشان نرم است؛ خشونتی مگر أشد علی الکفار. در غیر این صورت نازک‌دل‌اند.

دوم فرمود پاک‌اند؛ دلشان پاک است. یعنی غش و غل در قلبشان نیست و دلشان زنگار ندارد. با قرآن، با نماز شب، با اشک، با آه این زنگارها را شسته‌اند. دل پاک‌اند.

سوم فرمود قلبشان استوار است، محکم است. ما راست‌قامتان جاودانهٔ تاریخ خواهیم بود، شهید بهشتی فرمود. این دل استوار است که باعث می‌شود جلوی قدرت ششم عالم دنیا — به زحمت خودشان البته — بایستد و سر سوزنی نترسد.

نمونهٔ تاریخی؛ دل امام در جماران

یا اکنون می‌گوییم قدرت موشکی؛ آن موقع چه؟ چهل و پنج سال پیش ما چه داشتیم؟ یک سیم خاردار هم نداشتیم؛ از خارج کشور وارد می‌کردیم. موشک چه؟ چه داشتیم؟ اولین کسی که گفت آمریکا هیچ غلطی نمی‌تواند بکند چه داشت؟ در حیاط جماران با دست ظاهراً خالی. آن موقع هم گمان نکنیم همهٔ مردم پشت امام بودند. نه. عزیزانی که آمار می‌دهند — خودم تا دو میلیون فکر می‌کردم — بعضی از کسانی که در سپاه‌اند و آمار و اطلاعات دارند می‌گویند یک میلیون از آن چهل میلیون آن موقع کلاً آمدند جنگ. چقدر می‌دیدیم آدم‌هایی که همان موقع سرباز بودند، بسیجی پایگاه، نامه از نمازجمعه و امام جماعت گرفتند که نروند خط مقدم و بیفتند تو شهرها. خیلی‌ها فرار می‌کردند. این‌طور نیست گمان کنید همه پشت امام بودند. که اکنون اگر ناگهان نزدیک پانزده میلیون فقط اعلام آمادگی می‌کنند برای رفتن به جنگ مثلاً طرف اسرائیل، این چیز کمی نیست. آن موقع امام با چه دلی می‌گوید آمریکا هیچ غلطی نمی‌تواند بکند. کسی جرأت داشت اسم آمریکا را بدون احترام ببرد؟ همین است. این دل است. این خصوصیت این دل است. شیطان دور این دل نگشته. شک و ریب و تردید در آن نیست. شرک در آن نیست.

کل قلب فیه شرک أو شک فهو ساقط

کتاب امام صادق صلوات‌الله‌علیه خیلی شیرین است. این روایت در مجمع البیان، بیان مرحوم طبرسی است. می‌فرماید امام صادق: کل قلب فیه شرک أو شک؛ هر دلی که در آن شرک یا شک بیاید فرمودند فهو ساقط والسلام. آن ساقط می‌شود. می‌گویند سقط جنین. دیگر این قلب دیگر قلب نیست. حرم خدا نیست. چرا این‌طور می‌شود؟ چون شرک و شک از کجا می‌آید؟

لولا أن الشیاطین یحومون علی قلوب بنی آدم

این روایت آخر را تقدیم می‌کنیم که بارها در مباحث گفته شده. روح فرزند عزیز آقای حمزه شاد باشد. خدا با نورانیت این آیات و روایات روحش را بنوازد. در بحار جلد هفتاد صفحهٔ بیست و پنج پیامبر عظیم‌الشأن اسلام بیان کرده: لولا أن الشیاطین یحومون علی قلوب بنی آدم. اگر این‌طور نبود که شیاطین می‌آیند دور دل فرزندان آدم می‌چرخند — با دل این‌ها کار دارند چون حرم اینجاست؛ حرم خداست — می‌گوید اگر نبود که این شیاطین می‌آیند دور این دل که رسوخ کنند، بچرخند بروند داخلش، اگر این نبود چه اتفاقی می‌افتاد؟ لامش هم تأکید است: لنظروا إلی الملکوت. قطعاً همه نگاه می‌کردند؛ ملکوت را همین‌جا می‌دیدند. اصلاً نیاز نبود که بمیرند تا ببینند. چون موت یک فلسفه‌اش دیدن ملکوت است. سفر از ظاهر به باطن آدم است؛ از ملک به ملکوت. می‌گوید اگر این شیاطین نیایند تو هم می‌دیدی.

پس به اختصار تمام: قلبی حرم الهی است که حریمش را بسته. خود نگه می‌دارد. خودش را در محضر حق می‌بیند. چنین کسی وقتی قلبش را حرم نگه داشت یعنی محاصره کرد؛ خودش پلیس قلب خودش بود دیگر شیاطین نیامدند؛ چه می‌شود؟ چشمش به ملکوت می‌افتد. چیز عجیبی نیست. ملکوت را می‌بیند همین‌جا. از فکر به حدس می‌افتد و به جذبه که قبلاً بحثش گذشته. عاقبت به برکت صلوات بر محمد و آل محمد ختم به خیر باد.

یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.