یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
کلمهٔ بیست‌وسوم؛ زرع و زارع و مزرعه
کلمهٔ بیست‌وسوم: آنکه خود را زرع و زارع و مزرعهٔ خویش نداند از سعادتِ جاودانی بماند. علامه اینجا از خطرِ غفلت از این حقیقت نهی می‌کند: اتحادِ زرع و زارع و مزروع. اگر کسی از این حقیقت غافل باشد قطعاً از سعادتِ همیشگی بازمی‌ماند؛ پیداست حقیقتِ مهمی است. خودِ علامه در رسالهٔ نحو الحق چنین بیان کرده: هرکس در تحصیلِ علم و عمل، زرع و زارع و مزرعه و بذرِ خود است. پس اتحادِ همه خودِ اوست: خودش زارع است، زمینِ کشت خودش، دانه‌ای که می‌کارد خودش، محصولی هم که می‌دهد خودش. چه شگفت!
اتحادِ عاقل به معقول؛ صورت در آخرت
علامه حسن‌زاده شرحی عظیم — که خود کتابی جداگانه شد — بر کتابِ اتحادِ عاقل به معقولِ استادش علامه رفیعی قزوینی نوشته؛ در همین موضوع دیدگاهی ژرف به انسان می‌دهد. در ادامهٔ نحو الحق می‌فرماید — و باید همه به درکِ آن برسند — صورتِ هر انسان در آخرت نتیجهٔ عمل و غایتِ فعلِ او در دنیاست. سپس اشاره به حدیثِ شریفِ الدنیا مزرعة الآخرة. اگر از این غافل باشی از سعادت افتاده‌ای؛ اکنون داری خود را می‌سازی. همان که در رسالهٔ شریفِ انسان در عرفِ عرفان، از اصولِ چهل‌وچندگانه، می‌فرماید عمل صورتِ برزخی می‌سازد و علوم و معارفی که اخذ می‌کنیم نفسِ برزخی را؛ یعنی جسم به شکلِ اعمال درمی‌آید.
تناسخِ حقیقیِ اسلامی
این همان تناسخِ حقیقی است. تناسخ در شرق و غرب به گونه‌ای مطرح است و در برخی کتاب‌ها به غلط به «فلاسفه» نسبت می‌دهند؛ هر که چهار کلمه فلسفه خوانده فیلسوف نیست. تناسخی که فلاسفهٔ اسلامی پذیرفته‌اند همان است که اکنون می‌گوییم: مشغولِ ساختنِ بدنِ برزخی با اعمال و نفسِ برزخی با علوم و معارف‌ایم. سپس روح — نفسِ ناطقه و جان — هنگامِ مرگ اعلامِ انصراف از بدنِ طبیعی می‌کند؛ بدن به چرخهٔ طبیعت و قبرِ فقهی بازمی‌گردد — خاک گلِ کوزه‌گران خواهیم شد — و جان کجا می‌رود؟ به کالبدی که خود با اعمال ساخته؛ بدنِ برزخی. این تناسخِ حقیقی و اسلامی است. آن تناسخِ شرقی‌غربی که روح در بدنِ دیگری یا حیوان یا درخت حلول کند پذیرفته نیست.
هرچه هست خودیم
بحث این بود که هرچه هست خودِ ماییم؛ در حالِ ساختنِ خودیم. بذر را در وجود می‌کاریم و خود زارعیم و خود را می‌سازیم.
شرحِ دعای سحر؛ میلِ همگانی به کمال
امام خمینی علیه‌الرحمه در شرحِ دعای سحر — صفحهٔ حدود هشتاد و یک — ذیلِ «یا رحمان الدنیا والآخرة و رحیمهما» که یکی از شریف‌ترین ادعیه است و بسیاری از بزرگان به این ذکر سفارش کرده‌اند، می‌فرماید رحمانِ دنیا و آخرت کسی است که در درونِ هر کس میل به کمالش را قرار داده. آیا دوست نداری به سوی کمال بروی؟ حتی آنکه به سوی پول و شهوت و ثروت و قدرت می‌رود گمانش آن است که آن مطلوبش است؛ باز فکر می‌کند به سوی کمال می‌رود. خدا این را در درونِ هرکس نهاده؛ منتها اکثر در مصداقِ آن کمال به اشتباه می‌افتند. امام می‌فرماید فرق نمی‌کند؛ همه به سوی کمال می‌روند. حتی آنکه به سوی عقرب و مار و کژدم و آتش و دوزخ می‌رود، کمالِ مطلوبِ خود را برگزیده و می‌رود — اما به سوی اسماءِ قهریّه و جلالیّهٔ حضرت حق؛ باز به سوی حق اما از آن سمت. آن نیز به نوعی کمال است ولی نسبت به کسی که به سوی بهشت و ملکوتِ پر از نور می‌رود ناقص است. در هر حال همه در درون به سوی کمال سوق داده می‌شوند؛ یکی از درون می‌کشاند به حرکت — که در حکمت حرکتِ ایجادی از نظامِ ملکوت خوانند و ملائکه تشویق می‌کنند.
غفلت نورزیم
پس غافل نشویم: با هیچ‌کس دعوا و جرّ و بحث نیست؛ خودمان داریم خود را بهشت یا جهنّم می‌کنیم. والسلام. علامه می‌گوید از این غافل نباشید. عاقبتِ خیر و شفای بیماران به برکتِ فاتحه و صلوات بر محمّد و آلِ محمّد خواسته می‌شود.
مزرعه بودن؛ لوازمِ عملی
اگر دنیا مزرعهٔ آخرت است، هر علم و هر عمل بذری است که در مزرعهٔ وجود کاشته می‌شود. غفلت از اتحادِ زارع و زرع و مزرعه یعنی پنداشتن که محصول از دیگری است یا زمین بیگانه؛ در حالی که صورتِ برزخی و اخروی همان غایتِ فعلِ دنیوی است. میلِ همگانی به کمال، که امام در شرحِ دعای سحر گشوده، مسئولیت می‌آورد: مصداق را درست برگزین — اسماءِ جمال و نور، نه قهر و درکه‌های خودساخته. تناسخِ حقیقی همین ساختنِ کالبدِ برزخی با دستِ خود است؛ نه حلول در غیر. پس مراقبتِ روزانه بر بذر و آبیاریِ آن با علمِ صالح و عملِ خالص، همان راهی است که علامه از غفلتش بیم می‌دهد.
جمع‌بندیِ کلمهٔ بیست‌وسوم
سعادتِ جاودان در گروِ دانستنِ این است که خود زارعی و خود مزرعه‌ای و خود بذری. صورتِ آخرت نتیجهٔ عملِ دنیاست؛ بدن و نفسِ برزخی اکنون در حالِ تکوّن‌اند. امام نشان می‌دهد همه به کمال سوق داده می‌شوند؛ تفاوت در مصداق است. از این حقیقت غافل نباید بود.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.