یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
کلمهٔ هجدهم؛ تدبیر متفرد به جبروت
کلمهٔ هجدهم می‌پرسد: آن که خود را مسخّر در تحت تدبیر متفرد به جبروت نمی‌یابد، در وحدت صنع صورت شگفتش چه می‌گوید؟ علامه به تدبیر متفرد به جبروت اشاره دارد. جبروت بر وزن فعلوت شدت جبر است؛ یعنی همه چیز تحت تدبیر و صنع حضرت حق — آن صانع و مدبر عالم — به شدت قرار دارد. ذیل عالم جبروت، ملکوت یا عالم مثال می‌آید؛ سپس ملک یا ناسوت همین دنیا. پس از عالم جبروت حقایق شکل و صورت می‌گیرند: شکل هندسی، طول و بعد و حجم و رنگ و عطر. نخستین جایی که صورت گرفت عالم مثال بود — مطابق برزخ یا مثال منفصل بیرون از ما — سپس نشئهٔ طبیعت که شهود مطلقه است؛ مثال شهود مضاف و مقید. در عالم جبروت مافوق مثال و طبیعت، جبر محض است؛ همه یکپارچه تحت مدیریت حضرت حق.
لا حول ولا قوة؛ ذکر راهیابی به تسخیر
بهترین ذکر برای راه یافتن به این حقیقت همان ذکر مشهور است:
«لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): هیچ نیرو و توانی نیست جز به خدای بلندمرتبهٔ بزرگ.
این ذکر از جمع دو ذکر برآمده: لا قوة لنا علی الطاعة إلا بالله العلی العظیم و لا حول بیننا و بین المعصیة إلا بالله العلی العظیم. در نماز چون برمی‌خیزی می‌گویی بحول الله و قوته أقوم وأقعد؛ ظاهراً برمی‌خیزی و می‌نشینی اما به حول و قوهٔ الهی. اگر این را درنیابی، در وحدت صنع صورت شگفت خود چه خواهی گفت؟ وقتی عظمت خلقت الهی را در وجود خود می‌نگری چگونه تدبیر متفرد جبروتی و وحدت صنع را نپذیری؟
قوس‌موس؛ زینت جهان در زبان یونانی
خدا علامه را رحمت کند که در الهی‌نامه می‌گوید: الهی همهٔ الفاظ یونانیان یکسو و اسم عالم به لفظ قوس‌موس یکسو؛ اشاره به زیبایی عالم. در توحید مفضّل امام صادق علیه‌السلام از عظمت جهان و وحدت صنع سخن می‌گوید؛ کتابی شیرین و شایستهٔ بازخوانی. علامه شعرانی در ترجمهٔ کشف المراد — شرح تجرید الاعتقاد — صفحهٔ صدچهل‌ونه همین مطلب را از توحید مفضّل می‌آورد. امام صادق فرمود: اسم معروف و متداول این جهان در زبان یونانی قوس‌موس است و معنی آن زینت است. فیلسوفان آن را بدین نام خواندند چون نظام و تدبیر دیدند و اکتفا نکردند که فقط تقدیر و نظام نامند؛ پای فراتر نهادند و زینت نامیدند تا آگاه کنند جهان با همهٔ درستی و حکمت، در غایت زیبایی و آراستگی نیز هست. حکما از خود نمی‌بافند؛ همه بر اساس روایات و آیات است.
دعای عرفه و قوس نزول و صعود
ابتدای دعای عرفهٔ امام حسین به همین نکته اشاره دارد: الحمد لله الذی لیس لقضائه دافع ولا لعطائه مانع ولا کصنعه صنع صانع. زیبایی نظام هستی در بافت اعضا و جوارح نیز هست؛ اگر جایشان عوض شود یا از تزویج سبحان الذی خلق الأزواج کلها بیرون آید، نظم می‌شکند. انسان قوسی است نه مکعبی: سر و دست و کمر و پا و ابرو و چشم و بینی همه قوسی‌اند؛ قوس‌موس زیبایی دارد. آمدن و رفتن نیز قوس است: إنا لله و إنا إلیه راجعون.
«يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ» (سجده، ۵)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): کار را از آسمان به سوی زمین تدبیر می‌کند سپس به سوی او بالا می‌رود.
قوس نزول و قوس عروج؛ همه قوس است یعنی زیبایی. چگونه می‌توان ننگریست که خدا به زیباترین شکل ممکن آفریده است؟
برف و باران و آب‌های بدن؛ وحدت صنع
اگر برف گلوله‌گلوله یا چون شهاب می‌آمد ویران می‌کرد؛ اگر باران چون آبشار می‌ریخت نظام به‌هم می‌خورد. آبی که از بیرون می‌آید در درون مطابق هر بافت به طعم و مزه و املاح خاص می‌رسد. اشک خنده و گریه و ذوق و ترس مزه‌شان فرق دارد؛ آب بینی و دهان و گوش و معده و عروق و شیر مادر همه متفاوت‌اند از یک بدن. آب دهان شیرین است؛ اگر تلخ یا شور بود خوردن دشوار می‌شد. ثابت شده سه جرعه نوشیدن آب کمک می‌کند بزاق با غذا بیامیزد و هضم بهتر شود؛ یک‌باره بلعیدن چون غذای خام است. الله اکبر از صنع صانع و وحدت آفرینش. امروز روز ورود امام است؛ هرچه از معارف و حیات قلب و انقلاب و زندگی دنیوی و اخروی هست بر سر سفرهٔ امام و شهداست. روحشان شاد.
«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدایا بر محمد و خاندان محمد درود فرست.
تسخیر جبروتی و آرامش بندگی
کسی که خود را تحت تدبیر متفرد جبروت می‌یابد، وحدت صنع را انکار نمی‌کند و از پراکندگی اسباب به اضطراب نمی‌افتد. ذکر حول و قوه تمرین همین تسخیر اختیاری است: قیام و قعود به حول خدا، نه به استقلال موهوم نفس. قوس‌موس بودن عالم دعوت به دیدن زیبایی در کنار نظام است؛ توحید افعالی بدون شهود جمال ناقص می‌ماند.
شهود مطلق و مقید؛ مراتب پس از جبروت
عالم مثال شهود مضاف و مقید است و نشئهٔ طبیعت شهود مطلق‌تر حسّی؛ اما مافوق هر دو، جبروت است که هنوز صورت هندسی نگرفته و جبر محض تدبیر حق در آن جاری است. کسی که فقط ناسوت را ببیند وحدت صنع را تکه‌تکه می‌پندارد؛ و آن‌که به جبروت راه یابد درمی‌یابد هر شکل و رنگ و عطر فرعِ همان تدبیر متفرد است.
الهی‌نامه و یکسویی قوس‌موس
در الهی‌نامه آمده که همهٔ الفاظ یونانیان یکسو و نام عالم به قوس‌موس یکسو. این ترجیح نام، ترجیح جمال بر صرف نظام است. توحید مفضّل همان جمال را با زبان امام صادق می‌گشاید تا دیده شود جهان نه تنها درست و حکیمانه، که آراسته و زینت‌یافته آفریده شده است.
سه جرعه و ادب هضم؛ عبرت از صنع
ادب نوشیدن به سه جرعه نمونه‌ای کوچک از هماهنگی صنع با بدن است: بزاق شیرین با غذا می‌آمیزد و هضم را یاری می‌کند. شتاب در بلع، کال‌خوردن است و ناسپاسی عملی از نظم دقیق آب‌ها در اعضا. الله اکبر از صانعی که در ظاهر سادهٔ آب، این همه تفاوت طعم و وظیفه نهاده است.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.