یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
کلمهٔ نهم؛ برتری انسان در عوالم امکان
پس از سلام و استعاین، کلمهٔ نهم از صد کلمه در معرفت نفس گشوده می‌شود: آنکه می‌انگارند در عوالم امکان موجودی برتر از انسان است، کدام است؟ این پرسش دعوت به تأمل است. هر که ادعا دارد بالاتر و برتر از انسان در عوالم امکانی موجودی هست، باید نشان دهد آن موجود کیست و کجاست.
اشاره به فرمایش مولای متقیان علی علیه‌السلام است که فرمودند در حالی که عالم اکبر در وجود تو نهفته است. از اینجا انسان درمی‌یابد که آن عالم بزرگ خودِ اوست؛ نه صرفاً عالم کبیر، بلکه عالم اکبر. چنان‌که پیش‌تر نیز روشن شده، تمام موجودات نظام هستی در انسان خلاصه شده‌اند.
مشک‌زنی خلقت و خلاصه شدن در انسان
به قول حضرت علامه، شاید بتوان گفت خلاصهٔ یکی از فصول کتاب فصوص‌الحکمهٔ ایشان همین است: اگر فرض بگیریم خداوند همهٔ عالم را با حرکت وجودی در نشئهٔ طبیعت و حرکت ایجادی در نشئهٔ ملکوت مانند مشکی زده است که خانه‌روشنِ سرش جمع می‌شود، آن زبده و چکیده و خلاصهٔ خلقت انسان است؛ چندان که عظمتش وصف‌ناپذیر می‌نماید.
نفس انسانی در شرح قیصری
اتفاقاً علامه قیصری در شرح فصوص‌الحکم ابن عربی، در فصّ نوحیه — یعنی فصّ حکمت سبّوحیه در کلمهٔ نوحیه — می‌فرماید: النفس الإنسانیة مشتملة علی جمیع المراتب الکونیة والإلهیة. نفس انسان مشتمل بر جمیع مراتب کونیه و الهیه است. مراتب الهیه روشن است.
اما «کون» در فلسفه به مادون فلک قمر گفته می‌شود: هر چه در عالم کون و فساد است، شب و روز دارد، موت و حیات دارد. این را کون خوانند. اما در عرفان، ماسوی‌الله را کون یا اکوان گویند؛ از این‌رو صادر اول را امّ‌الاکوان نامند، مادر همهٔ این هستی.
در میان این اکوان، نفس انسان چنان است که هم جمیع خصوصیات و مراتب کونیه را دارد — یعنی ماسوی‌الله را — و هم مراتب الهیه را؛ یعنی اختصاصات الهی دارد. الله اکبر. از همین‌جاست که حضرت علامه می‌فرمود انسان را خدا به وزان خودش آفریده، از حیث ذات و صفات و افعال.
آثار انحصاری انسان در نظام هستی
کدام‌یک از موجودات نظام هستی توانسته‌اند اثر و آثار انسان را در این نظام داشته باشند؟ کدام موجود کتاب نوشته؟ کدام جز انسان ماهواره‌ها را اختراع کرده؟ این همه کشفیات از آنِ کیست؟ حتی یک نمونه نمی‌توان آورد که موجودی دیگر این اندازه تأثیر در نظام هستی گذاشته باشد.
پرسش از امام صادق و پاسخ عقل و شهوت
از امام صادق صلوات‌الله‌علیه پرسیدند: بالاخره نفهمیدیم ملائکه بالاترند یا انسان؛ موجود برتر کیست؟ اگر دقت شود، خود قرآن کجا به خود تبریک گفته است:
«فتبارک اللّه أحسن الخالقین» (مؤمنون/۱۴)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): پس بزرگ و خجسته است خداوند، نیکوترین آفرینندگان.
این «فتبارک» پس از خلقت انسان آمده؛ پس جایگاه انسان روشن است.
امام صادق چگونه پاسخ دادند؟ فرمودند: خدا ملک را آفرید عقلِ بدون شهوت؛ حیوان را آفرید شهوتِ محض بدون عقل؛ انسان را آفرید دارای هم عقل و هم شهوت. به همین سادگی. سپس حضرت — به نقل از امیرالمؤمنین علی صلوات‌الله‌علیه — فرمودند: اگر عقلش پیروز و غالب شود، از ملک بالاتر است؛ و اگر خدای ناکرده شهوتش پیروز شود، از حیوان پست‌تر است.
در هر حال اگر عقلِ انسان حاکم بر وجود شد، انسان برترین موجود نظام هستی است و رویِ دستی دیگر نیست. ان‌شاءالله عاقبت همه ختم به خیر باشد و برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.