یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
کلمهٔ پنجم؛ محاجّه در برتری خودشناسی
کلمهٔ پنجم از کتاب شریف صد کلمه در معرفت نفس علامه: آنکه می‌پندارد کاری برتر از خودشناسی و خداشناسی است چیست؟ علامه اینجا محاجّه کرده است. کی حاضر است در این محاجّه قد علم کند و پاسخ دهد؟ چه کاری مهم‌تر؟
در حالی که هر آنچه خدای منّان خلق کرده در حدیث قدسی آمده که مرحوم شیخ حر عاملی در جواهر السنیّه فی الأحادیث القدسیه آورده: خدا همه چیز را برای انسان آفریده. آیه‌ای نیز هست که خود را چنین معرفی می‌کند:
«هو الّذی سخّر لکم ما فی الأرض جمیعاً» (جاثیه/۱۳)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): اوست که آنچه در زمین است یکسره برای شما رام کرد.
آنچه پیرامون خانهٔ وجود می‌بینی همه را خدا مسخّر تو کرده؛ اصلاً برای تو خلق کرده؛ برای نفس حضرت عالی. و در آن حدیث قدسی می‌فرماید تو را — ای انسان — برای خودم خلق کردم.
حال که قرار است همه چیز برای ما باشد، وقتی خودمان را نشناسیم چگونه رابطهٔ چیزهایی را که برای ما ساخته شده با خود تنظیم کنیم؟ باید خود را بشناسیم، نیازهامان را، و آنچه ما را به فساد می‌کشد. اینکه إنّا للّه — آن اللهی که از او آمده‌ایم کیست؟ — و إنّا إلیه راجعون — آن اللهی که به سویش می‌رویم کیست؟ — و من کیستم که از آنجا آمده‌ام و به آنجا خواهم رفت؟ و اینجا اصلاً کجاست؟ این‌ها سؤالات جدّی‌اند که برای فهم اهمیتشان صدها کلمهٔ قصار و حدیث و روایت از امیر بیان امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌علیه آمده است. چند نمونه در کتاب شریف میزان الحکمة، جلد شش، صفحهٔ صد و چهل قابل رجوع است.
افعل تفضیل در روایات معرفت نفس
مولا می‌فرماید:
«معرفة النفس أنفع المعارف»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): معرفت نفس سودمندترین معارف است.
اگر بخواهی پرسودترین معارف را بگردی، رشته‌ای در معارف برگزینی، تخصصی بخواهی، می‌فرماید معرفت النفس انفع المعارف.
باز می‌فرماید معرفة النفس أعلى المعارف؛ بر وزن افعل: بالاتر از این نیست؛ بالاترین حد معارف معرفت نفس است. باز می‌فرماید أفضل المعرفة معرفة الإنسان نفسه. به چند سیاق و وجه لفظ شد: جایی أفضل، جایی أعلى، جایی أنفع؛ همه بر وزن افعل تفضیل. یعنی برتر از این، پرفایده‌تر از این، پرسودتر از این نیست. چه؟ معرفة النفس.
اکنون چقدر در این مسیر حرکت کرده‌ایم؟ نفس ما در شناخت خودش چه اقدام و زحمت و سیاستی به خرج داده؟ در شناخت آنچه فساد نفس می‌آورد چه مقدار کوشیده تا نفس را حفظ کند؟
استدراک فساد نفس
حدیثی که به تنهایی ده منبر می‌خواهد: مولا علی صلوات‌الله‌علیه فرمود:
«استدراک فساد النفس من أنفع التحقیق»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): جبران تباهى نفس از سودمندترین پژوهش‌هاست.
اگر می‌خواهی محقق و اهل تفحص و پژوهش باشی، بسم‌الله؛ پیرامون آنکه چه چیزها فساد می‌آورد: جامعه را به تباهی می‌کشد، اجتماع و خانواده را؛ در سبک زندگی اسلامی چه چیزها باعث اعوجاج خانواده، انحراف فرزندان، دلسردی و طلاق عاطفی می‌شود. سرمنشأ همه به همین حدیث بازمی‌گردد: استدراک فساد نفس — جبران تباهی نفس — من انفع التحقیق؛ پرسودترین تحقیق‌هاست.
چون وقتی خود را شناختی و این نفس را شناختی، مشکلات برطرف می‌شود: می‌دانی چگونه زندگی کنی، چگونه آمادگی بیابی، دامنت را از چه جمع کنی و به سمت چه حرکت کنی، کجا احتیاط کنی. تا خود را نشناسی هیچ‌یک محقق نمی‌شود.
دو بُعد شناخت
شناخت دو بُعد دارد. یک بُعد شناخت نفس کلّی است — یعنی انسان: صورت انسانیه چگونه است؟ سیرت انسانیه چگونه است؟ سریره‌اش چگونه است؟ بخش دیگر خودِ شخصی است: مزاج خودش، حیات ذاتی و حیات مزاجی. به‌جز این‌ها معرفت خدا میسّر نیست. ان‌شاءالله عاقبت ختم به خیر باشد.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.