یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
استفتا دربارهٔ سود سپردهٔ حقوق کارمندان
استفتایی دربارهٔ وام و سپرده از رهبری نقل شده است: اگر اداره‌ای با کارمندان قرار گذارد که هر ماه بخشی از حقوق آنان در بانک بماند و بانک گاه‌به‌گاه سودی به اداره بدهد تا میان همکاران تقسیم شود، آیا این توافق اشکال دارد؟
قرض حرام؛ عقود اسلامی جایز؛ هدیهٔ بی‌توقع
رهبری فرموده‌اند اگر پول به‌صورت قرض نزد بانک نهاده شود، هرگونه گرفتن سود حرام است؛ مگر آنکه خود بانک بدون تقاضا و بدون توقع سود یا پاداش یا جایزه، بعداً چیزی به‌عنوان هدیه بدهد که در این صورت اشکال ندارد. اما اگر سپرده در قالب عقود اسلامی — جعاله، وکالت، شراکت، مضاربه و مانند آن — باشد، گرفتن آن سود بی‌اشکال است و مالکیت آن جایز.
عظمت قلب؛ منزلت امام در جسد
بحث اصلی به قلب سلیم رسیده است. برای درک عظمت جایگاه قلب دو حدیث می‌آید. نخست از علل الشرائع، صفحهٔ ۱۰۹، امام صادق صلوات‌الله‌علیه می‌فرماید: إن منزلة القلب من الجسد منزلة الإمام من الناس. منزلت قلب نسبت به جسد همچون منزلت امام نسبت به مردم است؛ همان فضیلت و برتری و جایگاه. قلب در درون انسان چنین مقامی دارد. در حقیقت امامِ وجود ما قلب است و چه بسیار از این امام یا پیامبرِ درون غافلیم.
نگاه خدا به قلوب و اعمال
حدیث دوم از امالی شیخ طوسی رحمة‌الله‌علیه، صفحهٔ ۵۳۶: پیامبر فرمود إن الله تبارک و تعالی لا ینظر إلی صورکم ولا إلی أموالکم ولکن ینظر إلی قلوبکم وأعمالکم. خدا به چهره‌ها و اموال نمی‌نگرد؛ به دل‌ها و اعمال می‌نگرد. همهٔ اعمال اعضاء و جوارح از آن‌ها سر می‌زند و آن‌ها جنود قلب‌اند؛ اعضاء در خدمت قلب‌اند. پس منشأ دوباره به قلب بازمی‌گردد. انگیزهٔ اعمال جایگاهش در قلب است؛ از این‌رو قلب بسیار مهم است.
قلب سلیم و معنای مستقیم
قلب سلیم نهمین عنوان در سلسلهٔ قلوب است. در میزان الحکمة، جلد ۱۰، صفحهٔ ۴۹۸۴، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده: لا یستر عن القلب السلیم إلا المعنی المستقیم؛ از دل سالم جز معنای مستقیم و راست سر نمی‌زند. کتاب میزان الحکمة اثر آقای ری‌شهری منبعی نیکو برای این معارف است.
ماده و الهیت؛ یک خط مستقیم
معنای مستقیم میان الهیون و مادیون محل نزاع است. مادیون یک نقطه می‌بینند: فقط ماده. الهیون دو نقطه می‌بینند: عالم ماده که در آنیم، و عالم الهیت بالای سر ما. از نقطهٔ ماده باید به الهیت رسید. علامه حسن‌زاده آملی می‌فرمود از این نقطه به آن نقطه چند خط مستقیم می‌توان کشید؟ یکی. هر خط دیگری همان خط اول است. مسیر مستقیم از ماده به الهیت چیزی جز راه اهل‌بیت و حدیث و معارف آل‌الله نیست؛ حتی قرآن منهای معارف آل‌الله ما را به مقصد نمی‌رساند. اهل‌بیت قرآن ناطق‌اند و معنای راست قرآن را می‌فهمانند. نباید از حدیث غافل شد و گمان کرد حدیث چیز کمی است.
کلام اهل‌بیت زنده می‌کند دل را
امام باقر علیه‌السلام فرمود: إن کلامنا یحیی القلوب؛ کلمات ما — همین احادیث — دل را زنده می‌کند. علامه حسن‌زاده روایتی را با عظمت بر منبر وصف می‌کرد و بر جوانان فریاد می‌زد که کجایید؟ به دامن خانه‌های عنکبوت می‌روید در حالی که أوهن البیوت‌اند؛ بی‌پایه‌ترین خانه‌ها و بی‌حرف‌ترین تمدن‌ها. روشنگری و روشنفکری ادعایی آنان روشنفکری واقعی نیست.
جابر بن یزید جعفی و مادرش
سخن به جابر بن یزید جعفی رسید؛ شاگرد امام باقر و امام صادق علیهما‌السلام و بسیار قوی در علم. علامه حسن‌زاده — ذوفنون عصر — می‌فرمود در استرلاب و ریاضیات تنها یک کتاب با هزار باب دربارهٔ استرلاب نوشت که از هر باب هزاران مسئله حل می‌شود. این یک وجه علمی اوست؛ در بعضی روایات آمده نزدیک هفتاد هزار سرّ در سینه داشت که به عهد نگفته بود. چنین فرزندی از دامن مادری پرورش یافت که بسیار در فکر آفرینش بود.
همت مادر جابر در شناخت حیوانات
امام صادق صلوات‌الله‌علیه از مادر جابر حال پرسید که چرا چنین در فکری. گفت خود را به فشار می‌اندازم تا بفهمم کدام موجودات و پرندگان و ماهیان و جانوران بچه می‌زایند و کدام تخم می‌گذارند. همت را بنگر: مادر که چنین دقت در آفرینش دارد، فرزند نیز چنان می‌شود. همهٔ علم در دامن این خانواده است؛ هر که جای دیگر رود به خطا رفته و خود را بدبخت کرده است.
سراب تمدن معاصر و ادیان تحریف‌شده
تمدن امروزی و لیبرال‌دموکراسی که جوانان را با بوق و کرنا می‌کشد، در نهایت پوچی و لجام‌گسیختگی شهوت و غضب است و حرفی برای گفتن ندارد. آنان که دین ندارند که هیچ؛ مدعیان مسیحیت و یهودیت نیز محتوایی تحریف‌شده دارند و راه هدایت کامل نیستند.
حکم امام دربارهٔ زایمان و تخم‌گذاری
امام صادق صلوات‌الله‌علیه مادر جابر را آسوده کرد: بنویس و خود را میازار. آن‌ها که لالهٔ گوششان مانند انسان از بدن بیرون زده، بچه‌زااند؛ و آنان که گوششان سوراخ است و لاله بیرون نزده، تخم می‌گذارند؛ مانند لاک‌پشت که با آنکه جثهٔ بزرگ و لاک دارد تخم می‌گذارد و با نگاه، تخم‌ها را گرم می‌کند — قدرت خدا. این اسرار آفرینش را حضرت پرده‌برداری کرده و در توحید مفضّل نمونه‌های بسیار است. هر که بداند علم کجاست جای دیگر نمی‌رود.
حدیث آل محمد صعب مستصعب
ما از معارف الهی و احادیث اهل‌بیت غافل بوده‌ایم. امام باقر علیه‌السلام در نخستین حدیث باب الایمانِ کافی — جلد دوم، نقل کلینی رحمة‌الله‌علیه — می‌فرماید: إن حدیث آل محمد صعب مستصعب. با چه عظمتی دربارهٔ همان احادیثی سخن می‌گوید که ما به‌آسانی با آن‌ها کنار آمده‌ایم.
قلب سلیم؛ یک خط هدایت
پس قلب سلیم در پیروی از این دستورات و احادیث در کنار آیات قرآن است که ما را به یک راستا، یک خط و یک مسیر هدایت می‌کند؛ نه بیش از یک مسیر مستقیم از ماده به الهیت. عاقبت به برکت صلوات بر محمد و آل محمد ختم به خیر باد.
پیوند فقه سپرده با فقه قلب
استفتای سود سپرده نشان می‌دهد حتی در معاملات بانکی صورت عقد و نیت توقع، حکم را عوض می‌کند: قرض با سود حرام است؛ هدیهٔ بی‌توقع جایز؛ عقود شرعی مالکیت سود را روا می‌دارد. همین دقت صورت و باطن در قلب جاری است: خدا به صورت و مال نمی‌نگرد؛ به قلب و عمل می‌نگرد. قلب امامِ جسد است؛ اگر سلیم باشد فقط معنای مستقیم — راه اهل‌بیت — از آن می‌تراود.
زنده کردن دل با کلام، نه با سراب
کلام اهل‌بیت دل را زنده می‌کند؛ خانه‌های عنکبوت تمدن معاصر دل را می‌میراند. الگوی جابر و مادرش نشان می‌دهد همت علمی در دامن وحی و دقت در آفرینش، فرزند را به اسرار می‌رساند؛ و امام با یک ضابطهٔ ساده — لالهٔ گوش — مادر را از سرگردانی می‌رهاند. غفلت از حدیثِ صعب مستصعب، و انس سطحی با آن، هر دو خطر است. قلب سلیم همان خط واحد از ماده به الهیت است.
جنود قلب و انگیزهٔ اعمال
اعضاء و جوارح جنود قلب‌اند؛ هر عمل ظاهری از انگیزهٔ باطنی برمی‌خیزد. از این‌رو نظر الهی به قلوب و اعمال، نظر به ریشه است نه به سیما و ثروت. منزلت قلب چون منزلت امام است: اگر امامِ درون غایب یا مهجور باشد، جسد بی‌راهه می‌رود. سلامت قلب یعنی سلامت مسیر؛ و مسیر مستقیم جز معارف آل‌الله نیست که قرآن ناطق را برای ما می‌گشاید.
هشدار به جوانان و بازگشت به حدیث
فریاد علامه بر منبر خطاب به جوانانی بود که به دامن تمدن سست می‌روند. ادیان تحریف‌شده و ایدئولوژی‌های پوچ جایگزین وحی نمی‌شوند. توحید مفضّل و کافی و علل الشرائع و امالی، درهای علم‌اند اگر با خضوع خوانده شوند. قلب سلیم ثمرهٔ انس با این ابواب است؛ نه ثمرهٔ کثرت عنوان و مال.
صورت عقد و صورت قلب
همان‌گونه که در بانک صورت قرض یا مضاربه حکم سود را عوض می‌کند، در باطن نیز صورت نیت حکم عمل را عوض می‌کند. خدایی که به اموال نمی‌نگرد، به آنکه عمل از کدام انگیزهٔ قلبی برخاسته می‌نگرد. از این‌رو تصحیح عقود بیرونی بدون تصحیح عقد قلب با ولیّ خدا ناقص است. قلب سلیم آن است که جز معنای مستقیم — صراط اهل‌بیت — از آن بیرون نیاید؛ و این صراط همان احیای دل با کلام ایشان است، نه انس با خانه‌های عنکبوت تمدن سست.
دقت مادرانه و ضابطهٔ امام
مادر جابر با همتی بلند می‌خواست تک‌تک موجودات را از جهت زایمان و تخم‌گذاری بشناسد؛ امام با یک نشانهٔ خلقتی او را آسود: بیرون‌زدگی لالهٔ گوش. این الگو می‌آموزد که پرسش علمی را به در خانهٔ معصوم بردن، هم رنج بیهوده را کم می‌کند و هم علم را در جای خود می‌نشاند. توحید مفضّل ادامهٔ همین پرده‌برداری است. پس غفلت از حدیث، غفلت از امامِ درون — قلب — نیز هست؛ و قلب سلیم ثمرهٔ همین رجوع مکرر است.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.