یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.

قصد مسافت شرعی از آغاز سفر

در احکام مسافر نکته‌ای ظریف است: هنگام شروع سفر باید قصد قطعی طی مسافت شرعی داشت؛ تردید روا نیست. قصد آن باشد که حتماً مسافت شرعی پیموده می‌شود. حال اگر کسی از آغاز قصد چهار فرسخ نداشت و مثلاً سه فرسخ رفت و در آن محل ماند، سپس از آنجا قصد شهری دیگر کرد که فاصلهٔ شهر دوم تا منزل اصل، مسافت شرعی است اما از محل فعلی تا مقصد دوم مسافت شرعی نیست، حکم چیست؟

فرموده‌اند چنین کسی مسافر شرعی محسوب نمی‌شود. چون اکنون که قصد می‌کند، از محل قصد تا مقصد بعدی مسافت شرعی نیست؛ هرچند تا منزل اول مسافت شرعی باشد. ملاک، مسافت از نقطهٔ قصد فعلی است نه فاصلهٔ ذهنی تا خانه. این را باید در سفرهای چندمرحله‌ای مراعات کرد تا نماز و روزه بر پایهٔ تردید یا قصد ناقص بنا نشود.

قلب منافق؛ امر به منکر و نهی از معروف

در سورهٔ توبه آیهٔ شصت‌وهفت دربارهٔ منافقان نکته‌ای آمده که به‌ویژه برای کارکنان نهادهای دولتی و کسانی که خبر به آنان می‌رسد مهم است. بسیاری از اخبار رسیده کذب است. کار منافق تحریف و تقطیع خبر است: اصل مطلب را درنمی‌آورد؛ در کلیپ و سخنرانی آنچه به کارش می‌آید جدا می‌کند و طرف را خراب می‌نماید. بسیاری از اخبار نقض است؛ دقیقاً آنچه رخ داده نیست. با این حال مدعی‌اند مصلحت شما را می‌خواهیم؛ مصلحیم؛ اصلاح‌گریم تا درست فکر کنید.

قرآن می‌گوید آنان برعکس‌اند: نهی از معروف و امر به منکر می‌کنند. در اعمالشان ارزش‌ها را می‌زنند. در اداره شعار توسعه و نفع همکاران می‌دهد و ناگاه به مسجد اداره گیر می‌دهد که نماز را جای دیگر بخوانند و اینجا را اتاق کنند. ریز که شوی می‌بینی نخستین ضربه به ساحت قدس و چهره‌های مثبت است.

«الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُم مِّن بَعْضٍ ۚ يَأْمُرُونَ بِالْمُنكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ» (توبه، ۶۷)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): مردان و زنان منافق از یکدیگرند؛ به منکر فرمان می‌دهند و از معروف بازمی‌دارند.

صریح قرآن است: یأمرون بالمنکر و ینهون عن المعروف. این از صفات بارز اهل نفاق است.

خبرچینی به نام خیرخواهی

کسی می‌آید و می‌گوید فلانی پشت سر تو چنین گفت. اگر غیبت و تهمت را نمی‌پسندیدی چرا همان‌جا دفاع نکردی؟ اکنون که آمده‌ای او را پیش من خراب می‌کنی، این چهرهٔ نفاق است. اهل‌بیت بر اموری که عمری رفاقت را می‌برید سخت حساس بودند: غیبت، تهمت، خبرسازی و شایعه‌سازی. امروز این‌ها بسیار است.

استاد نمونه‌ای آورد: در جلسه کسی به شوخی تکه انداخت و خندیدند؛ دیگری بیرون آمد و گفت برحذر باش، او به قصد تخریب آمده. پاسخ آن بود: اول باید کنارش می‌کشیدی و در گوشش می‌گفتی کارت خطا بود؛ دوم اکنون گفتن به من چه سودی دارد؛ سوم آن شخص را از کودکی می‌شناسم و ذاتاً مزاح است نه مخرب. معمولاً جسارت رد اخبار غلط نیست. قرآن در بقره می‌فرماید:

«وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ» (بقره، ۱۱)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و چون به آنان گفته شود در زمین فساد نکنید گویند ما خود اصلاح‌گریم.

شعار اصلاح‌طلبی و مصلحت‌خواهی همان پوششی است که در انتخابات و فضای عمومی با بوق و کرنا و خبرسازی دیده می‌شود؛ قرآن ریشهٔ آن را در نفاق می‌داند.

تبوک و حدیث منزلت؛ شایعه علیه جانشین

در جنگ تبوک پیامبر امیرالمؤمنین را در مدینه جانشین گذاشت. دشمنان نگفتند پیامبر او را پذیرفته؛ گفتند از چشم افتاده که در شهر مانده. چندان شایعه ساختند که هم چهرهٔ مولا تخریب شود و هم او به تنگ آید و شهر را رها کند تا آنان جولان دهند. امیرالمؤمنین خود را به پیامبر رساند؛ پیامبر بار دوم حدیث منزلت را فرمود و مولا به شهر بازگشت. شایعه‌سازان ناکام ماندند.

امروز نیز در ادارات پرونده‌سازی‌های بی‌اساس علیه نیروها موج می‌زند؛ برخی برنامه‌ریزی‌شده و برخی نه. قرآن گرایش را نشان داده است. مدیر توانا باید خبرسازی و شایعهٔ دروغ را که از نفاق می‌زاید در نطفه خفه کند. مراقبت از قلب در برابر نفاق، مراقبت از گوش در برابر خبرِ تقطیع‌شده است.

جمع فقه سفر و فقه نفاق در این جلسه از آن روست که قصد ناقص در سفر حکم را باطل می‌کند و قصد تحریف در خبر جامعه را؛ هر دو از نبود صراحت و تمامیت نیت برمی‌خیزند. آنکه از آغاز قصد مسافت ندارد مسافر نیست؛ و آنکه از آغاز قصد اصلاح دروغین دارد مصلح نیست.

تکرار مثال سفر چندمرحله‌ای

فرض را دوباره تصویر کنیم: از منزل بدون قصد چهار فرسخ حرکت می‌کند؛ به جایی کمتر از مسافت شرعی می‌رسد و می‌ماند. از آنجا قصد شهری می‌کند که از منزل اول تا آن شهر مسافت شرعی است، اما از نقطهٔ فعلی تا آن شهر نه. این شخص مسافر نیست؛ چون قصد جدید از جایی آغاز شده که مسافت شرعی ندارد. اشتباه رایج آن است که فاصله تا خانهٔ قدیم را ملاک گیرند؛ ملاک شرع نقطهٔ عزم فعلی است.

این دقت فقهی با بحث نفاق هم‌افق است: نیت مبهم و تقطیع‌شده حکم را عوض می‌کند؛ چنان‌که خبر تقطیع‌شده حقیقت را عوض می‌کند.

منافق و شعار مصلحت در نهادها

بسیاری از خبرها که به مدیران و کارکنان می‌رسد نقض است. منافق اصل را نمی‌گذارد؛ سوئیچ می‌کند و آنچه به درد تخریب می‌خورد جدا می‌کند. مدعی است مصلحت شما را می‌خواهد تا درست راه بروید. قرآن می‌گوید امر به منکر و نهی از معروف می‌کنند. در اداره با شعار نفع همکاران به مسجد و ارزش‌ها حمله می‌کنند. نقطهٔ نخست ضربه، ساحت قدس است نه لزوماً منافع مادی.

صفت بارز نفاق همین وارونگی امر و نهی است. باید ترسید از کسی که غیبت دیگری را برای «اطلاع» می‌آورد و خود در مجلس دفاع نکرده است. اهل‌بیت برای غیبت و تهمت و شایعه‌سازی رفاقت را قطع می‌کردند؛ امروز این‌ها فراوان است و جسارت رد آن کم.

درس انتخابات و تاریخ اسلام

در فضای انتخابات با بوق و کرنا گفته می‌شد اگر فلان آید دیوار و جنگ و فلان می‌شود؛ هرچند تخریب‌های بعدی از ده جنگ بدتر بوده باشد. ریشهٔ این خبرسازی در نفاق است. رهبر به خواندن تاریخ اسلام توصیه می‌کند؛ تبوک نمونهٔ زنده است: شایعه علیه جانشین پیامبر، و پاسخ با حدیث منزلت. مدیر موفق شایعه را در نطفه می‌میراند؛ وگرنه پرونده‌سازی‌های بی‌اساس دل نیروها را می‌سوزاند و مجموعه را از درون می‌خورد.

قلب منافق با تحریف خبر زنده است؛ مقابله با آن صحت‌سنجی خبر، دفاع از غایب، و نپذیرفتن شعار اصلاح وقتی عمل افساد است می‌باشد. عاقبت باید به برکت صلوات ختم به خیر شود.

دفاع از غایب؛ سه پرسش به خبرچین

هرگاه کسی خبر بدی از دیگری آورد سه پرسش رواست: چرا در مجلس دفاع نکردی؟ اکنون گفتن به من چه سودی دارد؟ آیا آن شخص را چنان که هست می‌شناسی یا از روی یک تکه و خنده پرونده ساخته‌ای؟ بدون این سه، گوش سپردن به خبرچین تغذیهٔ قلب منافق است. امامان برای یک غیبت رفاقت را می‌بریدند؛ ما غالباً جرأت رد نداریم و همین میدان نفاق را باز می‌گذارد.

پیوند فقه سفر و فقه خبر آن است که قصد باید از آغاز تمام باشد؛ قصد مبهم نه مسافر می‌سازد نه مصلح. شایعهٔ تبوک نشان داد حتی علیه جانشین پیامبر می‌توان موج ساخت؛ و پاسخ صریح پیامبر موج را شکست. مدیر امروز همان مسئولیت را در مقیاس اداره دارد.

یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.