یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
اعتدال مزاج و نگرانی دوستان
سلام ما و همهٔ عزیزانی که دلشان اینجاست به آقای مهربانی‌ها، امام رئوف. الحمد لله علی کل نعمة که در فضای حرم رضوی نفس می‌کشیم. خدا این توفیق را از ما نگیرد و همیشگی‌اش کند. در بحث قلب منزل رسیده بودیم به مزاج و شاید این آخرین جلسه‌ای باشد که در محضر شما پیرامون این موضوع حرف می‌زنیم. بعضی دل‌نگران شده بودند چون گفته بودیم که بر اساس فرمایش بزرگان خصوصاً حضرت علامه حسن‌زاده علیه‌الرحمه اعتدال مزاج بسیار مؤثر است برای تهذیب اخلاق و کسب فضایل و کمالات و حتی در تمثلات و منامات و در سیر و سلوک؛ و کسی که اعتدال مزاج ندارد و مزاجش از حالت اعتدال خارج شده گرفتاری‌های عدیده و عجیبی در این قصه پیدا می‌کند. اینان نگران شده بودند و توجه نداشتند به یک چیز: آنکه گفته بودیم مزاج قابل تبدیل است. عزیزان این نکته را توجه داشته باشید؛ شاید خیلی‌ها به این قصه توجه نکرده بودند. بله مزاج قابل تبدیل است؛ مزاج عوض‌شدنی است و ما باید تلاش کنیم.
تغذیه و عبدیت؛ دو راه تغییر مزاج
حالا یکی از راه‌هایی که مزاج تغییر می‌کند بحث تغذیه است که باید عزیزان به منابع و مآخذ مهم و صحیح اسلامی ما رجوع کنند و راهش را بیابند. اما یکی دیگر از راه‌ها اگر پیش‌تر گفته شد که خود اطاعت الهی و عبادیات — یا بهتر بگوییم عبدیات — خودش اعتدال مزاج می‌آورد به مرور. کسانی که بیشتر در مسیر اطاعت حضرت حق هستند — مراجع و علما و بزرگان را ببینید — معمولاً آدم‌های در هر جهت موفق‌اند؛ حتی چهره‌هاشان، قد و قامت‌شان؛ این‌ها همه با دیگران انرژی و پتانسیلی که دارند با دیگران خیلی فرق می‌کند. خیلی آن‌ها آدم‌های موفق‌تری هستند و خیلی سریع‌تر به هدف و مقصودشان می‌رسند. حتی چهره‌هاشان، ظاهرشان، باطنشان همه فرق می‌کند با دیگران. باور کنید یکی از علت‌های زیادش همین است که چون در مسیر اطاعت حضرت حق هستند؛ یکی از مهم‌ترین دلایلش به جهت آنکه در مسیر اطاعت حضرت حق هستند و در مسیر تهذیب نفس هستند و در مسیر تهذیب اخلاق هستند. این‌ها مزاج به سمت اعتدال حرکت می‌کند؛ این را توجه داشته باشیم همه‌مان.
تبدیل اخلاق با بندگی
مثال مزاج: دیده شده خیلی‌ها کسانی که قبل از آنکه ورود کنند به مسیر بندگی آدم‌های به شدت بداخلاقی بودند؛ اصلاً نمی‌شد آن‌ها را تحمل کنی. ولی به مرور وقتی که عبادت و بندگی را پیش گرفتند و حالا حتی درس و بحث‌ها را بعد سعی کردند در عمل پیاده کنند، به سمت اخلاق بروند، سبک زندگی اسلامی، این‌ها بعد می‌بینی رفته‌رفته آدم‌های خیلی خوب و متین و آرام و حتی چهره‌ها بشاش، زیبا؛ آدم دوست دارد نگاه کند، نگاهش را ادامه بدهد و مد بدهد به نگاهش. حتی عبادت نیمه‌شب، نماز شب می‌بینی چنان تأثیر می‌کنند در چهره‌ها. وقتی در ظاهر این چنین تأثیر می‌کند ببین در باطن چه می‌کند. بله این‌ها چه می‌کنند؟ مزاج را تقویت می‌کنند، اعتدال می‌بخشند. لذا یکی از اسرار آنکه مداومت بر اعمال خیلی توصیه شده در اسلام همین است. و در احادیثی داریم که فرمودند یک عملی را که دست گرفتی حالا چهل‌روزه که می‌گیری خیلی خوب؛ چهل‌روزه به جهت آن برکت عدد چهل کمکت می‌کند، برکت می‌دهد. اما حتماً سعی‌ات بر این باشد که حداقل یک سال مداومت کنی بر هر چیزی. یک سرّش در این است که مداومت بر هر کار خوبی تا یک سال مزاج را به سمت اعتدال می‌کشاند سریعاً.
مصحف و سلسلهٔ نخودکی تا شوشتری
حالا که به اینجا رسید اجازه دهید که در تحت عنوان بحث مزاج یک یادگاری و یک هدیه‌ای هم تقدیم کنیم که بعضی از دوستانی که در هیئت یا زهرا بودند بهشان گفته شد و بعضاً انجام دادند و الحمد لله نتیجه گرفتند. یکی از چیزهایی که اعتدال مزاج می‌آورد، حالا در کنار آن هدایایی که از خصوص هست، مصحف قرآن در چهارشنبه و پنجشنبه و جمعه در سورهٔ نور هزار و یک کلمه حضرت علامه علیه‌الرحمه دادیم؛ آن هم خیلی تأثیرگذار است. هدیه‌ای که امروز گفته می‌شود از حضرت آیت‌الله شوشتری است. ایشان ما خب یک زمانی خدمتشان که اصفهان که درس می‌خواندیم بعضاً خدمتشان رسیدیم. می‌دانید که حضرت آقای نخودکی علیه‌الرحمه آنچه داشتند به آقای حافظیان دادند و آقای حافظیان آنچه داشتند به حضرت آقای شوشتری بخشیدند. ما محضرشان که بودیم یکی از دوستان در خصوص اراده صحبت کرد و سؤال پرسید که آقا ما چه کنیم اراده‌مان قوی شود؛ اراده‌مان ضعیف است؛ نمی‌توانیم وقتی تصمیم را می‌گیریم زود منصرف می‌شویم. ایشان یک دستورالعملی دادند که این دستورالعمل خیلی قشنگ است، خیلی زیباست. البته بسیاری از بزرگان من جمله حضرت علامه حسن‌زاده علیه‌الرحمه برای اعتدال مزاج خصوصاً توصیه به ختم قرآن می‌کنند. ختم قرآن نه آنکه حالا یک سوره‌ای را فقط بخوانی مداومت بر یک سوره؛ نه کل قرآن را بخوانی؛ کل قرآن کل مزاجت را به سمت اعتدال می‌برد.
دستور چهارده ماه چهارده ختم
حالا این دستورالعمل را ایشان دادند مرحوم حضرت آقا شوشتری برای تقویت اراده. خب اراده چه می‌شود که قوی می‌شود؟ بحثش گذشت دیگر. وقتی مزاج معتدل شد اراده قوی می‌شود. مزاج که به سمت اعتدال رفت انسان سریع می‌تواند یک تصمیم را بگیرد و بر آن مداومت به خرج بدهد. دستور این چنین است که شما چهارده ماه پشت سر هم چهارده ختم قرآن می‌کنید به نیت چهارده معصوم علیهم‌الصلاةوالسلام. خیلی در تقویت اراده همچنین اعتدال مزاج مؤثر است. چگونه؟ ماه اول به نیت پیامبر عزیز عالم؛ ماه دوم به نیت مولامان علی علیه‌الصلاةوالسلام؛ ماه سوم به نیت حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها؛ همین‌طور تا امام عصر می‌شود چهارده ماه. اما هر روز یک جزء می‌خوانی. حالا هر ساعتی که بهتر؛ البته بین الطلوعین نور علی نور. هر ساعتی راحت‌تری یک جزء. آن ماه‌هایی که بیست و نه روزه تمام می‌شود، روز بیست و نهم قطعاً باید دو جزء بخوانید؛ جزء بیست و نه و سی را بخوانید. ماه‌هایی که سی و یک روز تمام می‌شود، روز سی و یکم هم شما دو مرتبه جزء سی را تکرار می‌کنی. ماه‌های سی‌روزه هم که مشخص است. اگر احیاناً خدای نکرده حالا یک روز به هر دلیلی ترک شد، نشد که ختمت را انجام بدهی فردا قضایش را بخوان. رها نکن. رها کنی بدتر؛ هم اراده ضعیف می‌شود هم مزاجت از اعتدال به سمت خروج حرکت می‌کند. این‌ها خیلی مهم‌اند. اینکه انسان یک دستوری را دست بگیرد که خارج از ظرف و حد سعهٔ وجودی‌اش باشد بعد هی زمین بخورد، این‌ها خیلی هم در ارادهٔ انسان تأثیر بد می‌گذارد هم در مزاج. این‌ها به هر حال سرّایی است که اسراری است که بزرگان می‌گویند و متأسفانه ماها توجه نداریم. پس این حالا چه بهتر که این چهارده ماه را انسان انجام می‌دهد در یک ساعت و یک محل؛ یعنی یک مکان و زمان خاص و ثابت را در نظر بگیرد که خیلی نور علی نور. اگر هم نشد که خب مانعی نیست. این هم یک دستور بر آنکه چه کنیم؛ یک هدیه بر آنکه چه کنیم تا بر اثر مداومت بر این کار اعتدال مزاج رخ بدهد. امیدواریم که خدای منان همین قلیل مطالبی را که در ذیل آیات و روایات و فرمایشات بزرگان گفته می‌شود از ما بپذیرد و به جایی برسید شما و ما همه‌مان.
مزاجها من تسنیم
جالب است که یکی دیگر از جاهایی که مزاج آمده در قرآن می‌فرماید مزاجها من تسنیم که مرحوم فارابی در عیون مسائل فارابی آورده و حضرت علامه حسن‌زاده هم در کتاب شریف عیون مسائل نفس — صفحهٔ دویست و هشتاد و پنج بود گویا — آنجا خوانده شد این را آورده که می‌فرمود و من تلک العیون التی مزاجها من تسنیم.
«وَمِزَاجُهُ مِن تَسْنِيمٍ عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ» (مطففین/۲۷–۲۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و آمیزه‌اش از تسنیم است؛ چشمه‌ای که مقربان از آن می‌نوشند.
بنگرید مزاجها من تسنیم؛ عین یشرب بها المقربون؛ ان المزاج کلما کان اعدل کان مزاجه افضل و اکمل و اشرف. در بحث مزاج افضل و اکمل و اشرف و اتم آنجا صحبت کردیم درباره‌اش. امیدواریم — یعنی یاد این افتادیم چون داشتیم دعا می‌کردیم — که شما و ما همه‌مان به چشیدن از این چشمه‌ها که مخصوص مقربین است برسیم که مزاجش از تسنیم است. مزاج آن چشمه‌ها، چشمه‌های خاص بهشتی درون اعلی مرتبه‌های بهشت از تسنیم است. ان‌شاءالله که خدا به ما بچشاند هم در این دنیا هم در آن دنیا. والحمد لله رب العالمین. از آقامان علی بن موسی الرضا با معرفت و حضور قلب صلوات.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.