یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
تطهیرِ قوّهٔ خیال؛ کاری چندساله
بسم الله و بالله و علی ملّة رسول الله. المستغاث بک یا حجّة الله.
برخی گفته‌اند دچارِ خیالاتِ آلوده و توهّماتِ عجیب‌اند؛ از هر چیزِ کوچکی متوهّم و متخیّل می‌شوند و آزار می‌بینند؛ حتّی از بعضی گفتارهای درونِ کانال نیز توهّم گرفته‌اند. پرسیده‌اند چه کنند؛ و یادآور شده‌اند که علّامه حسن‌زاده فرموده‌اند تا قوّهٔ خیال پاک نشود انسان به آن حقایق نمی‌رسد.
تطهیرِ قوایِ وجود، به‌ویژه قوّهٔ خیال، کارِ چندین‌ساله است؛ نه یک‌ساله و دوساله. این امر همّتِ مردانهٔ چندین‌ساله و یک عمر می‌خواهد. چون باران از سطحِ هوا بگذرد و به شهری چون تهران برسد، چه آلودگی‌ها با خود می‌آورد. ما نیز در غوصِ نزول از نزدِ خدا پاک آمدیم؛ امّا از صلب و رحم و سپس خوردن‌ها و چشیدن‌ها و دیدن‌ها و شنیدن‌ها و نَفَس‌ها، از پدر و مادر و نزدیکان و اطرافیان، آلودگی پشتِ آلودگی با خود آوردیم؛ و این در همه هست. نفس در مسیرِ نزول هرچه از محیط گرفته با خود فرو آورده است؛ از این‌رو پاکسازیِ خیال شتاب‌بردار نیست و با چند روز ریاضتِ سطحی به انجام نمی‌رسد.
اگر به وسواس انجامد: بی‌توجّهی
اگر این خیالات و توهّمات به وسواس بینجامد، وسوسه قطعاً از شیطان است. پیش‌تر نیز بر پایهٔ مضامینِ بلندِ آیات و روایات و فرمایشِ بزرگان روشن شده که هیچ راهی جز بی‌توجّهی نیست. شیطان متکبّر است؛ با متکبّر باید متکبّرانه رفتار کرد. وسواس و وسوسه از شیطان است و باید کاملاً بی‌توجّه شد؛ چنان‌که گویی وجود ندارند، تا گورش را گم کند. راهی جز این نیست. توجّه و درگیری با وسوسه آن را تغذیه می‌کند؛ بی‌اعتنایی راهِ بستنِ این در است.
اگر مزاحمِ تمرکز باشد: ذکرِ لا اله الا الله
چون تخیلات و توهّمات مزاحمِ تمرکز باشند — یعنی نتوان بر موضوعی متمرکز شد — فرموده‌اند دست به دامانِ ذکرِ «لا اله الا الله» شوید؛ تا آنجا که می‌توانید لب تر باشد، البتّه با توجّهِ عرفانی، نه لفظِ خشک. پس از چندی، نسبت به میزانِ آلودگیِ قوّهٔ خیال یا وهم، این برطرف می‌شود. جوانانی بوده‌اند با تفکّراتی چنان عجیب که خود را می‌زدند؛ و با حدودِ یک سال مداومت بر این ذکر نجات یافته‌اند و خلاص شده‌اند. مداومت و توجّه شرطِ اثر است؛ ذکرِ پراکنده و بی‌حضور کمتر می‌گشاید.
اگر مزاحمِ تفهّم باشد: تقویتِ حوزهٔ نظر
اگر تخیلات و توهّمات در تفهّم مشکل ایجاد کنند — یعنی فهمِ مطالب را مختل سازند — هیچ راهی جز تفکّرِ عمیق در کلماتِ وجودیِ نظامِ هستی نیست؛ باید در حوزهٔ نظر کوشید. برعکسِ بی‌توجّهیِ وسواس، اینجا باید حرکت کرد: حکمتِ نظری و عرفانِ نظری و یادگیری را بیفزایید؛ بسیار کتاب بخوانید؛ پایِ مجالسِ علما بنشینید؛ درس و بحث بگیرید؛ اهلِ تحقیق و تفحّص و تدقیق و تحقّق باشید. هرچه سرمایهٔ نظری درست‌تر و متّصل‌تر به منبعِ وحی شود، میدانِ تاختِ خیالِ آلوده تنگ‌تر می‌گردد.
اگر صورِ زشت آورد: اشک، توسل، بستنِ حواس
اگر خیالاتِ آلوده آورد و صورِ بسیار زشت در فکر بنشاند، چند راه باید با هم انجام شود. مهم‌ترینش اشک است — نه هر اشکی: اشک بر امام حسین که به شدّت تطهیرِ قوایِ وجود می‌آورد؛ و خوفِ خدا در دلِ شب و مناجات. اشکِ خالص دل را می‌شوید و ابرِ خیالِ تیره را کنار می‌زند.
در پی‌اش توسّل به اهل بیت، خاصّه به مقامِ عصمت که عصمت‌الله الکبری حضرتِ صدیقهٔ طاهره است؛ صاحبِ سؤال نیز چنین دأبی داشته. مداومت بر استغاثه و توسّل به حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها؛ امّا این به تنهایی کافی نیست.
در کنارش بستنِ حواسِّ ظاهره: مراقبتِ کامل از پنج حس؛ شب محاسبه، روز مراقبه؛ موعظه و معاتبهٔ خود. نخست مشارطه: شروطی تنظیم کند، مراقبت کند، شب حساب بکشد، سپس خود را عتاب و سرزنش کند و تنبیه قرار دهد تا از این پنج راهِ نفوذ مطلقاً آلودگی به باطن نرسد. چشم را ببندد — خدا پلک داده؛ دهان را ببندد — خدا فک داده. این‌ها منافذِ ورودی‌اند. گوش باید به شنیدنِ صوتِ احسن عادت کند؛ بهترین صوتِ احسن صوتِ وجودیِ خود است: در خلوت با لحنی که به دل می‌نشیند قرآن و دعا خواندن و با زبانِ خود با خدا حرف زدن بسیار مؤثّر است. شامّه، ذائقه، باصره، سامعه و لامسه باید حفظ شوند تا راهِ نفوذِ آلودگی بسته ماند.
سه شرطِ علّامه در طهارتِ نفس
در کل، حضرت علّامه در کتابِ «طهارتِ نفس» — که در کنارِ «معرفتِ نفس» توصیه می‌شود خوانده شود — فرموده‌اند تطهیرِ قوّهٔ خیال مطلقاً به سه چیز بستگی دارد:
نخست پاکسازیِ عقاید؛ حوزهٔ نظر، حکمتِ نظری و عرفانِ نظری. عقاید تصفیه شود و علوم و معارف متّصل به منبعِ وحی باشد؛ نه سخنِ بریده از حجت.
دوم آنکه مطلقاً سوءظن برداشته شود؛ کاملاً خوش‌بینانه رفتار کند و حسن‌ظن به همه بورزد. به قولِ اباعبدالله صلوات‌الله‌علیه ادب آن است که چون از خانه بیرون آیی خود را از همه بدتر بدانی و همه را از خود بهتر — که کارِ سختی نیز هست.
سوم آنکه آرزوها و آمالِ طولانی برداشته شود؛ انسان قطعِ علاقه از دنیا کند، حبّش را از مظاهرِ دنیا ببُرد و متوجّه آخرت شود. این آرزوها مانعِ تطهیرِ قوایِ وجودی، به‌ویژه قوّهٔ خیال، است.
این کار توأمان است و زمان می‌برد؛ برخی بیست‌ساله، برخی سی‌ساله، برخی چهل‌ساله پاسخ گرفته‌اند، امّا رسیده‌اند. مهم آن است که در مسیر باشیم. به قولِ علّامه در تعلیم عجله کنیم امّا در نتیجه نه؛ هرچه دیرتر دهند پخته‌تریم.
ان‌شاءالله خدای منّان دستِ همه را بگیرد. والحمد لله ربّ العالمین.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.