یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
سؤال از تقویت اراده
پرسیده‌اند اراده چگونه تقویت شود؛ آیا با کم‌خوری و کم‌خوابی و امثال آن؟ پاسخ را باید از دعای پس از زیارت آل‌یاسین گرفت؛ زیارتی که امام عصر فرموده‌اند هرگاه خواستید به ما توجه کنید با آن متوجه شوید. در فرازهای نخست آن دعا لایه‌لایه بودن وجود انسان آشکار است: قلب را از نور یقین پر کن؛ سینه را از نور ایمان؛ فکر را از نور نیت‌ها؛ و آنگاه: و عزمی نور العلم. عزم همان اراده است. حضرت کد می‌دهند: اراده را از نور علم پر کن؛ ان تملأ — محیط اراده باید آکنده شود.
عزم از روح برمی‌خیزد
حکما گفته‌اند عزم از روح برمی‌خیزد؛ روح لایه‌ای پنهان‌تر از قلب. تا لایه‌های مادون تصفیه نشوند روح به طهارت لازم برای ارادهٔ قوی نمی‌رسد. قلب باید پاک باشد؛ پاکی قلب در گرو پاکی وهم است؛ وهم در گرو خیال؛ خیال در گرو حس مشترک و حواس باطنی. پنج حس ظاهر پنج حس باطن دارند. در خواب بصر ظاهر بسته است اما دیدن و شنیدن و لمس خواب برقرار است؛ همان قوای باطن. طهارت باطن از طهارت حواس ظاهر می‌آید؛ لایه‌به‌لایه، چنان‌که در شرح قلوب قرآنی، به‌ویژه قلب اغلف، آمده است.
زنجیرهٔ آلودگی از حس تا قلب
چون حواس ظاهر آلوده و در وظیفه سست شوند، حواس باطن را می‌آلایند؛ خیال و وهم و عقل مشوب می‌شوند؛ قلب آلوده دستورات نادرست می‌دهد. مولا فرمود البصر برید القلب یا برید العقل: چشم جاسوس قلب و عقل است. آلودگی با اصرار و سماجت و تکرار گناه و صفات زشت رسوب می‌کند و منتشر می‌شود. عکس آن نیز هست: تکرار اعمال نورانی نور علی نور می‌شود و لایه‌ها را قوی‌تر می‌کند. پس برای قوت اراده، نخست تطهیر قوای مادون؛ و رسالهٔ طهارة النفس از علامه و شروح شاگردان، راه‌ها را یک‌به‌یک می‌گوید.
نور العلم نه هر علم فکری
نکتهٔ دوم: پر شدن از نور العلم، نه از هر علم. کار فکری زمین‌شناسی و هواشناسی نیز می‌تواند الهی باشد؛ و فی الارض آیات للموقنین. اما نور العلم مربوط به ملکوت و باطن و ربوبیت است. امام صادق فرمود العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء: فهم باطنی و چشیدن، نه انباشت اصطلاح. علم فکری بستر است برای تابش نور؛ صوت مادی به گوش می‌رسد، اما آنچه فهم و چشیدن می‌آفریند نور علم است و باید از حق طلب شود؛ با شرع و رساله و حواس ظاهر درست‌به‌کارآمده آغاز می‌کند. بندگی درست، اراده را قوی می‌کند.
سمع و حکمت؛ قرینهٔ دعا
و سمعی نور الحکمة: قوهٔ سامعه برای تحصیل علم باید از نور حکمت پر شود. حکمت در زبان قرآن همان فلسفه در زبان یونان است؛ ادع الی سبیل ربک بالحکمة. نور علم در نور حکمت خوابیده؛ علم به اعیان موجودات کما هی. خلاصه: هرچه معرفت و عرفان و شناخت افزون شود عزم قوی‌تر می‌گردد. علم فکری که در اخلاق حجاب اکبر خوانده شده بستر است نه اصل.
دو کار سورهٔ جمعه؛ طهارت و تعلیم
بر اساس یزکیهم و یعلمهم الکتاب والحکمة دو کار باید کنار هم آید: طهارت نفس و تعلیم و ادب. علامه چون می‌پرسیدند چه کنیم می‌فرمود همین دو. دستورهای عملی بزرگان نیز نیکوست. حدود بیست‌وپنج سال پیش در محضر آیت‌الله مظاهری در اصفهان، و سپس در خمینی‌شهر نزد آیت‌الله شوشتری، همین سؤال شد. فرمودند به یادگار: چهارده ماه، چهارده ختم قرآن به نیت چهارده معصوم؛ ماه اول پیامبر، سپس امیرالمؤمنین، زهرا، تا امام عصر. هر روز یک جزء؛ در ماه بیست‌ونه روزه، روز بیست‌ونهم دو جزء آخر با هم؛ در ماه سی‌ویک روزه، روز سی‌ویکم دوباره جزء سی. اگر روزی ترک شد فردا جزء ترک‌شده را با جزء همان روز بخوانید و نگذارید ترک تکرار شود؛ نیت هدیه به چهارده معصوم. این ممارست اراده را تقویت می‌کند و رفته‌رفته نور در وجود می‌نشیند و اولیا مدد می‌رسانند. ان‌شاءالله همه موفق باشیم.
کم‌خوری به‌تنهایی کافی نیست
سؤال از کم‌خوری و کم‌خوابی به‌عنوان راه تقویت اراده، بدون طهارت لایه‌ها و نور علم، ناقص است. ریاضت ظاهری اگر با تصفیهٔ خیال و وهم و با نور حکمت همراه نشود، چه بسا جسم را فرسوده کند و روح را قوی نسازد. دعا ترتیب را نشان داده: یقین، ایمان، نیت، سپس عزم به نور علم، سپس قوت به نور عقل. اراده میوهٔ درخت طهارت و معرفت است نه میوهٔ محرومیت صرف.
از ظاهر شرع تا چشیدن ملکوت
شریعت و رساله را کم نگیرید؛ ظاهر درست، بستر باطن است. صوت درس ماده است؛ فهمی که در جان می‌نشیند نور است. از ظاهر شروع کنید تا ملکوت در عزم بتابد. چهارده ختم به نیت چهارده نور، تمرین عملی همین مسیر است: ممارست روزانه، نیت ولایی، و پرهیز از ترک‌های پیاپی که رشته را می‌گسلد.
تفصیل لایه‌ها از حس تا روح
وجود انسان طبق دعای آل‌یاسین طبقه طبقه است: قلب و یقین، صدر و ایمان، فکر و نیت، عزم و علم، قوت و عقل، لسان و صدق، دین و بصائر، بصر و ضیاء، سمع و حکمت، مودت و موالات محمد و آل. اراده در این سلسله پس از نیت می‌آید و پیش از قوت؛ یعنی تا نیت نور نگیرد عزم نمی‌روید، و تا عزم به نور علم آکنده نشود قوت عقل نمی‌بالد. این ترتیب، نقشهٔ تقویت اراده است؛ نه صرفاً کم‌خوری و کم‌خوابی.
حواس ظاهر اگر به حرام خو گیرند، حس مشترک و خیال را تصویرهای آلوده می‌اندوزند؛ وهم حکم‌های کج می‌سازد؛ عقل مشوب می‌شود؛ قلب فرمان غلط می‌دهد؛ و روح که باید خاستگاه عزم باشد ناتوان می‌ماند. برعکس، ممارست طاعت و تکرار عمل نورانی، نور علی نور است و همان لایه‌ها را صافی و نیرومند می‌کند. رسالهٔ طهارة النفس همین نردبان را پله‌پله شرح می‌دهد: از ادب چشم و گوش تا پاکی خیال و وهم.
علم ملکوتی و حجاب اکبر
هر دانشی که آیات زمین را بخواند می‌تواند مقدمه باشد؛ اما نور العلم چیزی است که خدا در قلب می‌افکند. صوت درس در هواست؛ چشیدن معنا در جان است. کسی فقط با انباشت اصطلاح عزمش فولادین نمی‌شود؛ چه بسا علم فکری حجاب اکبر گردد اگر به شهود نکشد. از این‌رو دعا نمی‌گوید عزمی العلم؛ می‌گوید عزمی نور العلم. و قرینهٔ سمعی نور الحکمة نشان می‌دهد مسیر، حکمت و معرفت اعیان است؛ ادع الی سبیل ربک بالحکمة.
تزکیه و تعلیم در عمل روزانه
یزکیهم و یعلمهم دو بال پروازاند. طهارت بی‌علم به خشکی می‌انجامد؛ علم بی‌طهارت به غرور. علامه هر دو را با هم می‌خواست. دستور شوشتری نمونهٔ عملی جمع آن‌هاست: چهارده ماه ممارست جزءخوانی، نیت ولایی، جبران ترک در روز بعد، و هدیه به چهارده معصوم. این برنامه هم ادب استمرار می‌آموزد هم قلب را با کلام خدا می‌شوید هم اراده را با عهد روزانه می‌سازد. ماه بیست‌ونه و سی‌ویک هر کدام حکم جزئی خود را دارند تا رشته نبرد.
پاسخ مستقیم به کم‌خوری و کم‌خوابی
ریاضت بدن اگر در خدمت طهارت و نور باشد نیکوست؛ اگر جایگزین آن‌ها شود فریب است. اراده از روح می‌روید نه از معدهٔ خالی به‌تنهایی. معدهٔ خالی می‌تواند عقل را تیز کند چنان‌که در اسرار صوم گفته شد، اما بدون نور علم و بدون پاکی خیال، فقط عصبی‌مزاجی می‌آورد. پس راه کوتاه این است: شرع را درست به‌جا آر؛ لایه‌ها را بشوی؛ از خدا نور علم بخواه؛ و با ممارست منظم — چون چهارده ختم — عزم را ورزش بده.
جمع‌بندی تقویت اراده
از دعا آموختیم عزم ظرفی است که باید از نور علم پر شود؛ از حکمت آموختیم این نور با طهارت لایه‌ها و با حکمت سمع می‌آید؛ از سورهٔ جمعه دو بال تزکیه و تعلیم؛ از شوشتری برنامهٔ چهارده‌ماهه. کم‌خوری فرع این اصل‌هاست نه اصل. هرکه ظاهر شرع را پاس دارد، خیال را بپالاید، از خدا نور بخواهد و ممارست کند، اراده‌اش تدریجاً فولادین می‌شود و مدد اولیا را حس می‌کند. بنده را نیز از دعا فراموش مکنید.
پیوند یقین و ایمان با عزم
پیش از عزم، دعا نور یقین در قلب و نور ایمان در صدر می‌طلبد. ارادهٔ بی‌یقین لرزان است؛ ارادهٔ بی‌ایمان بی‌ریشه. پس تقویت عزم از تقویت ایمان و یقین جدا نیست. فکر چون از نور نیت پر شود، نیت‌های پراکنده جمع می‌شوند و عزم واحد می‌زایند. این مهندسی درونی دعا است.
نور موالات و اراده
پایان فرازهای دعا مودت را نور موالات محمد و آل می‌خواند. ارادهٔ شیعی بی‌پیوند با ولی کامل نمی‌شود. چهارده ختم به نیت چهارده معصوم، همین موالات را در عزم می‌تند. پس تقویت اراده، هم طهارت است هم حکمت هم ولایت.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.