یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
توحید افعالی؛ هو الذی بعث فی الأمیین
دیروز اهمیت و جایگاه دعا بیان شد و فراموش شد اصل بحث مطرح شود: توحید افعالی. این پیامبر عزیز عالم — این خورشید جهان‌تاب — را که فرستاد؟ که مبعوث کرد؟
«هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ» (جمعه/۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): اوست که در میان درس‌نخواندگان رسولی از خودشان برانگیخت.
«هو الذی» کیست؟ الله. هو الذی؛ هو الله. قل هو الله احد. این همان بحث توحید افعالی است. بحث‌های پیش نباید فراموش شود: آنچه خیرات از مبدأ سر زده — همۀ چشمه‌های خیری که در عالم می‌جوشد — از اوست و به توسط حضرت حق انشا شده است.
بزرگ‌ترین مانع معرفت توحیدی؛ محبت دنیا و عثمان‌بن‌مظعون
پس از آن جلسه، در جمع عصر با دوستان پیرامون بزرگ‌ترین مانع رسیدن به معرفت توحیدی سخن رفت: دنیا و محبت دنیا. آنجا اشاره به فرمایش امیرالمؤمنین شد که چرا از مولا پرسیدند نام فرزندتان را عثمان گذاشتید؟ حضرت چهار پسر از حضرت زهرا داشت: عبدالله، عثمان، جعفر و عباس. چرا عثمان؟ حضرت فرمودند و اشک چشمانشان را پر کرد: برادری داشتم به نام عثمان‌بن‌مظعون. خصوصیات آن برادر دینی را برشمردند؛ یکی این بود که در چشم مولا عظیم و بزرگ بود؛ چرا؟ به جهت آنکه دنیا در چشمش کوچک بود. گفته شد اگر کسی بخواهد بداند در چشم امام عصر جایگاهش چگونه است، ببیند دنیا چقدر در چشمش کوچک است. این را به عنوان بزرگ‌ترین مانع در مسیر توحید معرفی کردیم تا رشتۀ بحث گم نشود و امروز تکمیل شود.
اعملوا فکل میسر لما خلق له؛ سختی عبادت از بوی دنیا
بحث توحید افعالی با اشاره به روایت شریف پیامبر ادامه یافت: عمل کنید. گاه می‌خواهیم عمل کنیم؛ اعمالمان — حتی عباداتمان — بوی دنیا می‌دهد؛ آن‌گاه سخت می‌شود. می‌گوییم عبادت سخت است، بندگی سخت است. حال آنکه در حدیث پیامبر آمده: عمل کنید — فعل امر. می‌گویند سخت است؛ پیامبر می‌فرماید عمل کنید؛ کلاً شما برای آن هدفی که به خاطرش خلق شده‌اید کار آسان است. پس در مسیر بندگی و عبادت و توحید لاجرم کار باید آسان باشد. اگر کار سخت شده، گیری در کار است؛ مشکلی هست؛ پیداست نیت الهی نیست. وگرنه اگر نیت درست باشد و در مسیر توحید و عبادت خدا حرکت کند، قطعاً کار برایش آسان می‌شود. این حدیث صریح پیامبر است.
دعای حضرت زهرا؛ اشغلنی بما خلقتنی له
همان مضمون در دعای حضرت صدیقهٔ شهیده آمده است؛ چقدر حساب‌شده دعا کرده‌اند: عرض کردند به خدا مرا مشغول بدار به کاری که به خاطر آن خلقم کردی. ما اصلاً برای چه خلق شده‌ایم؟ این تتمۀ بحثی است که دیروز در مسیر توحید باز شد.
موسی‌بن‌جعفر در توحید صدوق؛ آسان‌سازی راه اطاعت
روایتی در توحید صدوق است — کتاب پیش روست — از موسی‌بن‌جعفر علیهماالسلام دربارۀ همین فرمایش پیامبر که فکل میسر لما خلق له یعنی چه؟ حضرت فرمودند عمل کنید که همۀ انسان‌ها برای هدفی که آفریده شده‌اند آمادگی دارند. امام فرمودند خداوند جن و انس را برای این آفرید که او را عبادت کنند؛ اشاره به کدام آیه؟
«وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» (ذاریات/۵۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و جن و انس را نیافریدم جز برای آنکه مرا بپرستند.
موسی‌بن‌جعفر ذیل آن فرمایش پیامبر می‌فرماید: برای این آفریده شده‌اند که عبادتش کنند؛ برای عصیان آفریده نشده‌اند؛ و چون آنان را برای اطاعت آفریده، راه رسیدن به این هدف را برای آنان آسان و هموار ساخته است. پس وای به حال کسانی که حضرت می‌فرماید چشم بر هم نهند و نابینایی را بر هدایت ترجیح دهند. راه کاملاً مشخص است:
«قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ» (بقره/۲۵۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): به‌راستی راه از بیراهه آشکار شده است.
در آیۀ کرسی — ادامه‌اش — کاملاً راه خیر و شر از هم مشخص‌اند. وای به حال کسی که چشمش را بر این ببندد. کسی که بینا باشد متوجه می‌شود چه راهی را باید برود.
امام حسین در عاشورا؛ معرفت، عبادت، استغنا از غیر
فرمایشی از امام صادق در علل الشرائع، جلد یک، صفحۀ نه: از امام حسین نقل کردند که روز عاشورا در برابر اصحاب خطبه خواندند و این جملۀ بسیار عالی را فرمودند. ما که کربلا نبودیم؛ ندای قدسی امام حسین امروز از صحنۀ کربلا می‌رسد؛ رزق است. آن روز آقا آنجا گفتند اما امروز باید شنید:
«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ مَا خَلَقَ الْعِبَادَ إِلَّا لِيَعْرِفُوهُ فَإِذَا عَرَفُوهُ عَبَدُوهُ فَإِذَا عَبَدُوهُ اسْتَغْنَوْا بِعِبَادَتِهِ عَنْ عِبَادَةِ مَنْ سِوَاهُ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خداوند عز وجل بندگان را نیافرید مگر تا او را بشناسند؛ چون شناختند عبادتش کنند؛ و چون عبادتش کردند با بندگی او از بندگی غیر او بی‌نیاز شوند.
اگر کسی خدا را درست شناخت عبادتش می‌کند؛ پس نشان می‌دهد که شناخت و معرفت منجر به عبادت می‌شود. چون اصلاً برای شناخت خلق شده‌ایم، حلقه‌های بحث فراموش نشود و قطع نشود. یک‌بار دیگر: برای چه خلق شدیم؟ عبادت. اصل عبادت چیست؟ معرفت. اگر کسی معرفت داشت می‌افتد به عبادت. حالا چون برای معرفت خلق شده‌ایم برگردیم به حدیث: فکل میسر لما خلق له — میسور است برایتان معرفت؛ معرفت توحیدی برای شما باید آسان باشد؛ و چون آسان است در پسش عبادت هم باید آسان باشد. اگر کسب معرفت برای کسی سخت شده و معرفت توحیدی ثقیل گشته، گیر و گوری در کارش هست؛ یعنی نرفته به سمت معرفت توحیدی؛ یا نیتش ناخالص بوده یا آن معرفت توحیدی نیست. گرفتاری پیش آمده باید برطرف شود.
خلاصۀ مطلب آنکه ما برای معرفت توحیدی خلق شده‌ایم. اللهم بارک لمولانا صاحب‌الزمان؛ والحمد لله رب العالمین.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.