یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
شب اول رجب و تقارن با یلدا
شب اول ماه مبارک رجب است؛ ماهی پر از برکت و رحمت و مغفرت. از امشب ریزش شدید رحمت حضرت حق آغاز می‌شود و تقارن آن با شب یلدا این شب را زیباتر کرده است. برخی می‌کوشند شب یلدا را به هر قیمتی «اسلامی» کنند و برای تأیید آن ردی در اسلام بیابند. این کار بد نیست؛ اما رسم‌های دیرینهٔ ایرانی اساساً نیازی به چنین توجیه ندارند. همهٔ این آیین‌ها برخاسته از عرق دینی و مذهبی ماست و سرتاسر رسم‌های ما با معارف و مبانی دینی عجین شده است. کدام آیین این‌قدر بر همدلی و همراهی و کنار هم نشستن تأکید دارد تا آنجا که در رسالهٔ حقوق امام سجاد صلوات‌الله‌علیه آمده که آنکه کنار دستت می‌نشیند — ولو لحظاتی — بر گردنت حق می‌آورد؟ کدام دین و مذهب چنین توصیه‌ای دارد؟ ایران، ایرانِ اسلامی است و ایرانی، اسلامی؛ این دو از هم انفکاک‌پذیر نیست.
صغات نماز و آیهٔ اختلاف لیل و نهار
آنچه امشب به عنوان سوغات راه تقدیم می‌شود شاید به کار کسانی بیاید که این صوت را می‌شنوند. شب یلدا از آن جهت یلدا شده که شب یک دقیقه طولانی‌تر می‌شود. این طولانی‌تر شدن‌ها خود آیات الهی‌اند:
«إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِّأُولِي الْأَلْبَابِ» (آل عمران/۱۹۰)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): همانا در آفرینش آسمان‌ها و زمین و در رفت‌وآمد شب و روز نشانه‌هایی است برای خردمندان.
رفتن شب یک دقیقه دیرتر رخ می‌دهد؛ همان اختلاف اللیل والنهار. برای کسانی که مغزشان را تعطیل نکرده‌اند این‌ها نشانه‌های الهی‌اند. خود قیامت و آخرت و سفر به سوی ملاقات خدا و لقاءالله نیز از جهت طولانی‌تر بودنش نسبت به مرحلهٔ مادون — دنیا — ارزشمند شده است. این طولانی‌تر بودن را نباید صرفاً زمانی دید؛ از حیث مکانتی و معنوی است. ممکن است انسان یک نوم عرفانی آنی به او دست دهد؛ از حیث زمانی یک لحظه و یک ثانیه باشد، اما آن‌قدر سوغات راه و صغات دریافت کند، آن‌قدر حقایق در وجودش بنشیند و صور و اشکال نورانی و لذیذ ببیند که گویی یک سال مشغول بوده است. این معنای طولانی‌تر بودن است؛ و همهٔ این‌ها در طول هم‌اند و آیات الهی‌اند که بروز می‌کنند. شب یلدا خود یک نشانهٔ حضرت حق است و سنت‌های دیرینهٔ ایرانی به کمک فهم حقایق قرآنی می‌آیند.
معراج پیامبر و سوغات نماز
در نماز نیز همین معناست. پیامبر عزیز عالم به معراج رفتند؛ آن سفر از حیث باطنی طولانی بود، اما از جهت دنیایی هنوز ابریق یا پارچ آبی که افتاده بود و آبش می‌ریخت خالی نشده بود. گفته‌اند پیامبر در آن معراج دوازده هزار، چهارده هزار یا تا هجده هزار عالم را دیدند و بازگشتند. صد و بیست معراج داشتند و یکی معراج اصلی‌شان بود. در این معراج اصلی نماز را به عنوان صغات و سوغات برای ما بازگرداندند. ما نیز در انتهای معراج خودمان — که صلاة است — هنگامی که نشستیم و کار تمام شده و یک رفت‌وبرگشت قوس صعودی و نزولی داشته‌ایم، به عالم کثرات بازمی‌گردیم و با سلام آخر از پیامبر تشکر و دست‌بوسی می‌کنیم:
«السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو ای پیامبر و رحمت خدا و برکاتش.
اینجا دست‌بوسی از پیامبر می‌کنیم که این صغات را برای ما آورد تا ما نیز به سفر طولانی معراج برویم؛ هرچه ارتفاع ما در این معراج بیشتر باشد — از حیث تقرب به حضرت حق و تلبس به اسماء الله — ارتفاع عالی‌تر و طول معنوی بیشتر است. سپس قوس نزول را طول می‌دهیم و وسعت این سفره را به دستور حضرت حق وسیع می‌کنیم.
سلام دوم و برکت در رزق
دو سلام اول مستحب‌اند؛ اما مستحبی‌اند که هزاران واجب از آن بیرون می‌آید. در سلام دوم می‌گوییم «السلام علینا وعلی عباد الله الصالحین». گسترهٔ سفرهٔ سلام را ببینید: این برکت است؛ یعنی برکت می‌دهی و نمازت را برکت می‌بخشی و گستره‌اش جهانی می‌شود. نه فقط جایی که نشسته‌ای و اهل بیت و مسجد و همسایگان نزدیک؛ همسایه‌ها تا کجا می‌رسند؟ ارتفاع و وسعت سفره چه برکتی می‌گیرد. فرق رزق و غیر رزق و برکت در رزق این است: اگر نعمتی داشته باشی و از آن استفاده نکنی — زمینی، باغی، وسیله‌ای گوشه‌افتاده — این رزق تو نیست؛ نعمت هست اما رزق نبوده. اگر فقط خودت استفاده کنی رزق است. اگر استفاده کنی و به دیگران هم بدهی استفاده کنند، برکت آن می‌شود؛ مثل کسی که باغ یا خانه‌ای در مشهد و جاهای زیارتی دارد و شیفت‌بندی می‌کند تا دیگران هم بروند. برکت در اسلام بسیار مهم است. نماز چه گستره‌ای پیدا می‌کند و چه برکتی در درونش نهفته است اگر به آن توجه شود؛ این‌ها در اسرار نماز باید بیان شود. امشب تبرکاً تقدیم شد که «السلام علینا وعلی عباد الله الصالحین» طول دادن در قوس نزول به عنوان برکت است و تشکر و دست‌بوسی از پیامبر که این سوغات را آورد؛ سپس ورود به کثرات با سلام جمع در پایان نماز. فیض نماز فیضان دارد و به تمام کلمات وجودی و نظام هستی می‌رسد؛ حتی به پیامبر. اول کسی که سلام انتهای نماز مشمول او می‌شود پیامبر عزیز عالم و امام زمان و همهٔ انبیا و حقایق‌اند؛ نور نماز به ایشان می‌رسد. هرچه ارتفاع بیشتر و طول بیشتر، ارزش بیشتر.
گسترش سفره در شب رجب و یلدا
امشب که هم شب اول ماه رجب و هم شب یلداست، تا می‌توانیم سفره را گسترده کنیم و همراهی و همدلی داشته باشیم؛ مخصوصاً به زبان و لسان بیاوریم. وقتی در منزل قرار گرفتیم اگر بتوانیم همراه خانواده همه با هم زبان بگیریم؛ و اگر نشود خودمان یک‌یک اسم ببریم. چگونه است که در نماز می‌گوییم «وعلی عباد الله الصالحین» و همه را در بر می‌گیریم و سلام پایانی مخاطب به جمع است؟ امشب سر این سفره همه را مهمان کنیم: از انبیا و اولیا و شهدا و صالحان، امام عصر که در صدر همه‌اند، مادر کائنات حضرت صدیقهٔ شهیده، پدر کائنات امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام. از شب آن مقام جمع‌الجمع که رتبهٔ پیامبر عزیز عالم و واسطهٔ فیض بین حق و خلق است بگیر تا مادون و انزل مراتب؛ همه را مهمان کنید. حتی لعن بر قاتلین و دشمنان آل‌الله هم به یک معنا توجه به آنان است — بی‌توجهی نیست — اما با لعن. یاد همه کنیم و این سفره را گسترده کنیم؛ آنگاه می‌بینید همه حاضرند. چگونه است که نماز را انفرادی می‌خوانی اما همه حاضرند؟ محل حضور است و مقام، مقام حضور. چنین سفرهٔ یلدایی در شب رجب ریزش شدید رحمت خدا را از همان ابتدا همراه دارد. همراه کردن همه سر سفره حتی اسم بردن از کسانی که بر گردن ما حق دارند، از اجدادمان تا آنجا که اسامی‌شان را می‌دانیم و نمی‌دانیم — بگوییم تا حضرت آدم — و نسل بعدمان تا انتهای این دورهٔ خلقت؛ همه را با یک سلام حاضر می‌کنیم. سلام بر همگان؛ رحمت و فیوضات تو ای خدا بر ایشان؛ و لعنت تو بر هر که مانع راه تو و اولیاء تو شد. این سفره بوی یلدا می‌دهد و بوی رجب که شدت ریزش رحمت حضرت حق است.
یاری‌رسانان راه ولایت و خیرهای گمنام
بنده نیز حتماً یاد می‌کنم تا بتوانم: کسانی که اسامی‌شان را می‌دانم نام می‌برم؛ چهره‌هایی که در خاطرند یاد می‌کنم؛ به همه سلام تقدیم می‌کنم و از پروردگار منّان خواستارم رحمت واسعه‌اش را بر همه نازل کند — آنان که التماس دعا گفته‌اند، حتی سؤالی داشته‌اند و فرصت جواب نبوده یا بلد نبوده‌ام یا ناقص جواب داده‌ام یا جواب داده‌ام؛ همهٔ سائلین در هر حیث مالی و معنوی و علمی؛ و هر که تعلق خاطری به این راه مقدس آل‌الله دارد. مخصوصاً کسانی که در این چندین سال همیشه از وجود و آبرو و مال و نفس و خانواده‌شان مایه گذاشته‌اند و در راه ولایت کلیهٔ الهیه بنده را یاری و مدد رسانده‌اند — چه آنان که اکنون ظاهراً همراه‌اند، چه آنان که نیستند، و چه آنان که بعداً ملحق می‌شوند. هر که در مسیر امیرالمؤمنین و حضرت صدیقهٔ شهیده علیهم‌السلام و در مسیر امام عصر بنده را کمک کرده است. بسیاری گمنام یاری داده‌اند. در خیریهٔ خودمان در کانال — اگر دیده باشید — بعضی قبض‌ها که ادمین بارگذاری می‌کند هیچ اسمی ندارد یا اصلاً قبض نفرستاده‌اند؛ متوجه بعضی واریزی‌ها می‌شوم که هیچ اطلاعی نمی‌دهند و نذر عام می‌کنند در هر شرایطی خرج کارهای خیر و تربیتی و معنوی شود. بعضی با چه خلوصی بدون چشم‌داشت کمک می‌کنند حتی بدون قبض. توصیه می‌شود به جهت ثبت در خیریه و پیش‌نیامدن حرف و حدیث قبض مشخص باشد و حتی اگر نذر عام است و واگذار به صلاحدید، اعلام کنند؛ اخیراً چون به عموم کشیده شد ولو یک نفر اشکال کرده باشد مجبور به توضیح شدم و بسیاری ناراحت شدند — حق دارند — و بنده را دلداری دادند؛ از همه تشکر و دست‌بوسی. اما بعضی گمنام خدمت و خیر می‌رسانند. آن عزیزی که سی و چند تا — نزدیک چهل — کتاب جامع السیر و سلوک علامه را هدیه کرد و تأکید کرد اسمش برده نشود؛ به کسانی که جزواتشان کامل بود در امتحاناتی که گرفتیم — چه در عرض مسجد بلال و چه در لواسان — تقدیم کردیم به کامل‌ترین‌ها و بهترین‌ها؛ البته کم آمد و عذرخواهی می‌شود. هر که با دعای خود سر صف سجاده در دل سحر در نماز وتر بنده را دعا می‌کند و در این مسیر تقویت و یاری می‌دهد؛ حتی کسانی که در نیتشان یاری می‌دهند.
نیت بزرگ و وسعت بی‌انتهای سفره
وسعت سفره را ببینید. عزیزی پیام فرستاده و دلداری داده بود بابت انقلتی که پیرامون مسئلهٔ خیریه وارد شده؛ دعا کرده بود پروردگار شما را بی‌نیاز کند همان‌طور که خودتان دعا کردید امیدوارم خدا ما را از شکاکان بی‌نیاز کند؛ یا به خود بنده ظرفیت و توان بدهد که گمنام به شما کمک مالی کنم — یعنی بتوانم واسطهٔ خیری شوم شما را از حیث مالی در این مسیر پرخیر و پرپیچ‌وخم بی‌نیاز کنم. بسیاری با نیت‌هایشان یاری می‌دهند. از حیث معنوی این سفره چه طول و درازی می‌گیرد و چه انعکاسی در عالم هستی دارد. وقتی می‌گویی عالم هستی انتها ندارد، نباید تعجب کرد که یک نیت خیر هم انتها نداشته باشد. تا کجا برود؟ ما چه می‌دانیم؟ مگر حضرت حق انتها دارد که جلوه‌ها و رشحات و تجلیات و ظهورات و بروزاتش انتها داشته باشد؟ خود را محروم نکنیم؛ بزرگ شویم و بزرگ بپرورانیم. نیت‌ها را بزرگ کنیم؛ قلب و دل را صاف و بزرگ کنیم و به بزرگان عالم وصل شویم. سر سفرهٔ بزرگان ارتضاغ کنیم و از آدم‌های کوچکِ تنگ‌نظر فاصله بگیریم؛ حتی از نیت‌های کوچک دور باشیم و بزرگ باشیم. خدایا ما را بزرگ کن. پروردگار سبحان امشب که یک دقیقه طولانی‌تر شده و شب دیرتر رخت می‌بندد و به یک معنا بزرگ‌تر شده، تو نیز ما را بزرگ‌تر کن. به همه تبریک ورود به شهر مقدس ماه رجب؛ ان‌شاءالله موجب برکت ورود به صحن مقدس ماه شعبان شود و از آنجا ورود به حرم مقدس ماه مبارک رمضان و از آنجا در شب قدر زیارت مرقد شریف و تربت شریف. والحمد لله رب العالمین یا زهرا.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.