یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.

تسلیت‌ها و افق روز عرفه

تسلیت شهادت امام باقر صلوات‌الله‌علیه، یاد ارتحال حضرت امام رحمة‌الله‌علیه و شهدای قیام پانزده خرداد گرامی داشته می‌شود. از جهتی روز عرفه نیز در پیش است؛ روزی بسیار مهم. چند نکته اشارتاً تقدیم می‌شود که در سلوک و فهم این ایام سودمند است.

مآثر الباقریه؛ میراث امام باقر برای امام عصر

خدا رحمت کند؛ در صلوات منسوب به خواجه نصیر، آنجا که به امام باقر می‌رسد می‌فرماید «وعلی مآثر الباقریه». پیش‌تر در بخش امام عصر آمده است: اللهم صلّ وسلّم وزد وبارک علی صاحب الدعوة النبویة… سپس می‌پرسد امام عصر از امام باقر چه به ارث برده است. عالمی جامع می‌گوید — نه طلبه‌ای نوپا — مآثر الباقریه. مآثر جمع مأثرة است؛ مأثرة اثر برگزیده‌ای است که اثربخش و ویژه و برگزیده است. هر اثر برگزیده و تأثیرگذار در دین که دیده شود، ریشه‌اش در امام باقر است. بی‌جهت نیست که او را باقر العلوم — شکافندهٔ همهٔ علوم — خوانده‌اند؛ این لقب شوخی نیست. همهٔ ائمه باقرند، اما از جهاتی می‌توان با جزم قاطع‌تری گفت امام باقر حق حیات بر گردن همه دارند؛ و امروز متعلق به ایشان است.

الحج عرفه؛ سوختن بیرون حرم

روز عرفه نزدیک است. این نکته ساعت‌ها بحث می‌طلبد؛ به‌اجمال گفته می‌شود. برخی می‌پرسند روز عرفه چه کنیم؟ ظاهر و صورت کار هرچند از جهتی اعتبار دارد، اما مهم بطن کار است؛ و آن سوختن است. همهٔ سال‌ها همین نکته تکرار شده است.

از امام صادق صلوات‌الله‌علیه پرسیدند عرفات که بیرون حرم است چه سری دارد که فرمودید الحج عرفه — حج به عرفه‌شناخته است — در حالی که ظاهر را از حرم بیرون می‌کنند؟ فرمودند اتفاقاً سرّش در همین است: تو را از حرم بیرون می‌کنند تا حس فراق بگیردت و بسوزی. آن سوختن، به قول حضرت استاد، در تو تأثیری می‌گذارد که دوباره محرمت می‌کند به حریم حرم و برمی‌گرداند. سوختن این لیاقت را می‌آفریند که به حرم بازگردی و حاجی شوی. سوختن بسیار مهم است.

کسانی که تندتند به حرم می‌روند اما برایشان حرم چون خانهٔ خاله عادی می‌شود، از همین بی‌سوختگی است. چرا گفته‌اند بیش از سه روز مکث مکن؟ تا آن سوختن از میان نرود. وقتی می‌روی آتش بگیری باید بدانی کجایی. در حرم حضرت أبا الفضل صلوات‌الله‌علیه گاه دیده می‌شد عده‌ای کنار ضریح بی‌ادبانه می‌نشینند؛ این هتک حریم است. حریم حرمت را باید نگاه داشت. هر کاری که آن روز بتواند بسوزاند رواست: دعا اگر دل بشکند؛ روزه؛ خلوت؛ گفت‌وگو با اهل ایمان؛ زیارت؛ جماعت — هرچه، فقط بسوز.

تمام الحج لقاء الإمام

روایت از صاحب امروز و فرزند عزیزشان است: تمام الحج لقاء الإمام. اتمام حج به ملاقات امام است. هر که به لقاء امامش رسید حجش تمام است؛ و اگر نرسید حجش تمام نیست و باید تمامش کند. چه بسا اتمام حج چهل سال طول بکشد؛ حاجی است اما حجش تمام نشده؛ باید ملاقات امام کند.

اساساً ما از حرم الهی رانده شدیم و به زمین هبوط کردیم. افق نگاه را باید بازتر و عمیق‌تر کرد. آمدیم به کرهٔ خاکی، به نشئهٔ طبیعت که خاک است؛ حق و باطل، خیر و شر، نور و ظلمت مشوب‌اند. اینجا باید بسوزیم. فراق از حضرت حق و فراق امام ما را بسوزاند. لطف عجیب حق به اهل آخرالزمان همین دوری از امام است؛ بگذار بسوزیم — البته اگر آدم بسوزد. این سوختن شیرین‌تر از وصلی است که بسیاری کنار آقا بودند و نمی‌دانستند با کی‌اند. اگر فراق امام بسوزاندت، تمام عمرت حج می‌شود.

پس بهترین کار در روز عرفه ملاقات امام است. اصلاً آمدن به دنیا برای همین است: إنا لله و إنا إلیه راجعون؛ بازگشت به حق با ملاقات امام تمام می‌شود و آنگاه لقاء الله رخ می‌دهد.

«يَا أَيُّهَا الْإِنسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ» (انشقاق/۶)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ای انسان، تو به‌سوی پروردگارت سخت کوشنده‌ای و او را دیدار خواهی کرد.

هر که در روز عرفه و این ایام با امام عصر قلباً و باطناً پیوند گرفت خوشا به حالش؛ هر که به حرم رفت و ارتباط با امامش گرفت خوشا به حالش. حرم امام رضا از بهترین جاست و ثوابش حتی از زیارت پیامبر و امام حسین و امیرالمؤمنین در روایاتی برتر آمده و سری دارد؛ اما اگر یاد امام عصر نبود و از دوری آقا نسوزد، فایدهٔ کامل نمی‌برد.

آرامش، ذکر و وصیت امام خمینی

بحث به آرامش و اطمینان و قلب مطمئن نیز پیوند می‌خورد. خدا رحمت کند حضرت امام را؛ جملهٔ وصیت‌شان حساب‌شده است و با مراتب حکمت و عرفان بزرگان تطبیق دارد؛ گویی در حالی خاص نوشته‌اند: با دلی آرام و قلبی مطمئن و روحی شاد و ضمیری امیدوار به فضل الهی از خدمت خواهران و برادران مرخص می‌شوم و به‌سوی جایگاه ابدی سفر می‌کنم. خدمتی بود تمام شد؛ مرخص شدیم. همهٔ این واژه‌ها از آرامش حکایت می‌کند: دل آرام، قلب مطمئن، روح شاد، ضمیر امیدوار. در پس چیست؟ در پس آنکه ذکر به حوزهٔ قلب درآید. اگر کسی عرفه را با قلبش درک کند آرامش می‌یابد. اگر قلباً با امام عصر پیوند گیرد این ذکر است و آرامش و اطمینان می‌آورد.

اگر نماز — حتی نماز عصر — بی‌حضور قلب خوانده شود، آن مرتبه ذکر نیست؛ آرامش‌بخش و معراج و اطمینان‌آور نیست. گفته می‌شود این همه نماز خواندیم چه شد؟ پاسخ آن است که نماز با حضور نخوانده‌ای؛ برخاستن و نشستنِ بی‌ذکر چیزی نمی‌آورد. علم نیز چنین است که پیش‌تر گفته شد: علمی که آرامش نبخشد علم نیست؛ یا به قلب درنیامده و معرفت نشده است.

مسّ با طهارت؛ نظام انفسی و آفاقی

نکتهٔ پایانی: اکنون در حال مسّ دو ساحتیم — یکی خودمان، نظام انفسی؛ دو بیرون از خود، نظام آفاقی. اگر کسی خود را با طهارت مس کرد —

«لَّا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ» (واقعه/۷۹)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): جز پاک‌شدگان آن را مس نمی‌کنند.

— به آرامش و اطمینان می‌رسد. اگر نظام آفاقی را — که یکی از ایامش روز عرفهٔ پیش روست — با طهارت مس کند، باز به آرامش و اطمینان می‌رسد. چیزی جز این نیست؛ نباید در پی امور غریب گشت. اگر طهارت پیشه کند —

«يُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ» (جمعه/۲)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آنان را پاک می‌گرداند و کتاب و حکمت می‌آموزدشان.

— ادب و تزکیه دو بال پرواز می‌شوند. آنگاه خود را مس می‌کنیم؛ به باطن و ملکوت خویش پی می‌بریم و به آرامش و اطمینان می‌رسیم؛ این ذکر است. و روز عرفه را اگر با طهارت نفس و قوا — چشم و گوش و زبان پاک — مس کند، قطعاً ذکر می‌شود و آرامش می‌آورد. وگرنه فقط خود را خسته می‌کنیم و ورق می‌زنیم دعا کی تمام می‌شود؛ این فقط خسته‌کننده است. نباید چنین کرد. این رمز است؛ ماحصل عمری زانو زدن پای درس بزرگانی که نامشان با عظمت باید برد و بی‌وضو نباید بر زبان آورد، همین جمله است. والحمد لله رب العالمین. اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجّل فرجهم.

جمع‌بندیِ عرفه و ذکر

روز عرفه و ایام پیرامونش میدان آزمایشِ طهارت است، نه مسابقهٔ خستگی. سوختنِ فراق بیرون حرم، لیاقتِ بازگشت می‌سازد؛ لقاء امام حج را تمام می‌کند؛ و مسّ خود و عالم با طهارت، ذکر را به قلب می‌رساند تا آرامش و اطمینان بیاید. وصیت حضرت امام نمونهٔ کامل همین حال است: دل آرام، قلب مطمئن، روح شاد، ضمیر امیدوار. اگر چشم و گوش و زبان آلوده باشد، دعای بلند نیز جز خستگی نمی‌آورد؛ و اگر طهارت باشد، همان عرفه ذکر می‌شود و پرواز با دو بال تزکیه و تعلیم کتاب و حکمت ممکن می‌گردد.

یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.