یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.

تسلیت شهادت حضرت خدیجه؛ پاداش فاطمه

تسلیت و تعزیت روز شهادت — گفته می‌شود وفات — حضرت خدیجه سلام‌الله‌علیها که به واقع ام المؤمنین بودند و هستند. پیامبر بسیار برای ایشان گریست. زبان قاصر است از آنکه چیزی بگوید؛ ما کیستیم که از ایشان بگوییم؟ فقط یک جمله از علامه حسن‌زاده، اندیشمند بی‌مثال: زحماتی که این بانو در راه اسلام و برای پیامبر عزیز عالم کشید، خدا پاداشی داد. جزا باید وفق عمل باشد. پاداش زحمات حضرت خدیجه آن شد که خدای منّان فاطمه زهرا را به او بخشید. بر همین یک جمله باید اندیشید. مزد متعارف یک چیز است؛ پاداش جانانهٔ هبه چیز دیگر. چه کرده که چنین پاداشی یافته است.

مقام محمود؛ اجماع مفسران بر شفاعت کبرا

در بحث مقام محمود بودیم:

«وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ عَسَىٰ أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَّحْمُودًا» (اسراء/۷۹)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و پاسی از شب را به نافله بیدار باش؛ باشد که پروردگارت تو را به مقامی ستوده برانگیزد.

چند منبع: همهٔ مفسران شیعه عنوان کرده‌اند مقام محمود در این آیه همان مقام شفاعت کبرای پیامبر است که روایاتی دربارهٔاش آمده. مرحوم شیخ طوسی؛ طبرسی در مجمع البیان؛ فیض کاشانی داماد ملاصدرا؛ بحرانی؛ عیاشی؛ رازی؛ شبّر — که کتاب اخلاق علامه شبّر بسیار شیرین است و توصیه به خواندنش می‌شود؛ علامه طباطبایی؛ آقای مکارم؛ آقای جوادی آملی. همه معتقدند مقام محمود همان شفاعت کبراست که به جهت تهجد به پیامبر داده شد.

منابع روایی: شیخ صدوق، علامه مجلسی، مرحوم عیاشی. علامه بسیار بر خواندن تفاسیر روایی چون صافی و نورالثقلین تأکید می‌کرد. نورالثقلین جلد سه صفحهٔ دویست و شش از امام صادق: مقام محمود مرتبه‌ای است که همهٔ پیشینیان و متأخران به حال این مقام و صاحبش — پیامبر — غبطه می‌خورند؛ حتی حضرت ابراهیم که به مقام امامت رسیده. نورالثقلین جلد سه صفحهٔ سیصد و نود و دو از پیامبر: مقام محمود مقامی است که من در آن برای امتم شفاعت می‌کنم. عجب مقامی؛ و پیامبر آن را خرج امت می‌کند. پدر همهٔ مقامش را برای فرزندان ذخیره کرده است.

بهره‌مندی ما از مقام محمود با تهجد

برای آنکه ناامید نشویم، فرمایش آقای مکارم — عین کلام — : با تهجد هر کس نسبت به میزان بهره‌مندی‌اش از مقام محمود اهل شفاعت خواهد شد. پس پیداست ما نیز می‌توانیم به مقام محمود برسیم اما به قدر سعهٔ وجودی‌مان به بخشی از آن مقام کلی؛ با نماز شب.

تهجد؛ بیداری پس از خواب

تهجد از هجود می‌آید؛ یعنی بیداری پس از خواب. نکته است. بعضی شب تا صبح سریال می‌بینند، فوتبال نگاه می‌کنند، کانال موبایل را می‌کاوند، سحر که شد نماز شب می‌خوانند. این هم خوب است که نخوانند نماند؛ اما ارزشش آن تهجد نیست. تهجد چیست؟ ریشه‌اش از هجود: بخوابی و بیدار شوی؛ اراده کنی پس از خواب شیرین ساعت سحر برخیزی. این هنر است.

پیامبر عجیب است: هر دو رکعت می‌خواند می‌خوابید؛ دوباره برمی‌خاست؛ دوباره می‌خوابید — می‌خواهد هر دو رکعتش تهجد باشد. دو رکعت اول ما تهجد است؛ بقیه ادامهٔ همان بیداری است نه تهجدِ مجدد.

در معاصر کی این کار را می‌کرد و خدا چه مقامی داد؟ شهید سلیمانی عزیز. یکی از دوستان بسیار نزدیک پس از شهادت فاش کرد — خود حاج قاسم گفته بود پس از مرگ فاش کن — که سی و چهار پنج سال نماز شبم ترک نشده به نحو نماز شب پیامبر: نیمه‌شب دو رکعت می‌خواند می‌خوابید؛ دوباره برمی‌خاست دو رکعت دیگر و دوباره می‌خوابید. آیا ما می‌توانیم؟ با این همه ادعا هر بار که آزموده شد همان دو رکعت اول نصیب شد تا اذان صبح. کار هر کسی نیست. والحمد لله رب العالمین.

منابع و غبطهٔ ابراهیم

اجماع مفسران شیعه بر آن است که مقام محمود شفاعت کبراست. نورالثقلین از صادق نقل می‌کند حتی ابراهیمِ به امامت‌رسیده غبطه می‌خورد؛ و از پیامبر که این مقام را برای امت خرج می‌کند. مکارم راه بهره‌مندی جزئی را با تهجد باز می‌گذارد: به قدر سعهٔ وجودی.

هنر برخاستن از خواب

تهجد هجود است نه بیداریِ پیوستهٔ شبانه. سریال تا سحر و سپس دو رکعت، نافله است اما تهجدِ کامل نیست. هنر آن است که خواب شیرین سحر را بشکنی و برخیزی؛ چنان‌که پیامبر هر دو رکعت را با خوابی میان آن تهجد می‌ساخت. حاج قاسم سی و چند سال همین سیره را نگاه داشت: دو رکعت، خواب، دو رکعت. این مقام را خدا به اهل تهجد می‌دهد؛ و شفاعت کبرا میراث همان تهجد نبوی است که خدیجه نیز در بنای اسلام سهیم بود و پاداشش فاطمه شد.

خدیجه ام المؤمنین است و گریه‌های پیامبر بر او گواه سنگینی فراق. پاداش هبه‌ای فاطمه نشان می‌دهد عمل او فوق مزد متعارف بوده. مقام محمود میراث تهجد است؛ تفاسیر روایی و سخن مکارم راه جزئی امت را نیز باز می‌کند. تهجد شکستن خواب سحر است؛ سیرهٔ سلیمانی نمونهٔ معاصر دو رکعت و خواب و دو رکعت است. این راه برای اهل طلب باز است.

یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.