یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
نمازِ شب و ظرفیتِ دنیا
یکی از اموری که دنیا ظرفیّتِ جزای کاملِ آن را ندارد، نمازِ شب است. از همین‌رو آمده است:
«عَسَىٰ أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَّحْمُودًا» (اسراء/۷۹)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): باشد که پروردگارت تو را به مقامی محمود برانگیزد.
بسیاری از مفسّران گفته‌اند اینجا منظور روزِ قیامت است: تو را به مقامِ محمود برسانیم. چیستیِ مقامِ محمود آراءِ متعدّد دارد. پرسش آن است که اگر نمازِ شب چهره را زیبا می‌کند — چنان‌که دربارهٔ برخی بزرگان به‌سببِ کثرتِ تهجد، چهرهٔ نورانی و لقبِ طاووس گفته‌اند — آیا این همان جزای اصلی است؟
اثرِ وضعیِ نورِ سحر
این زیباییِ چهره اثرِ وضعیِ عبادت است، نه جزایِ کامل. از معصوم پرسیدند چرا نمازشب‌خوان چهره‌اش خاص و زیبا می‌شود. فرمودند: آن هنگام وقتی خاص است که همه در خواب‌اند؛ چون بنده با خدا خلوت کند، خدا آن بنده‌ای را که تهجّد ورزیده به نورِ خود می‌پوشاند و آن نور و بها در روز دیده می‌شود. از چهره می‌توان تشخیص داد که نورِ سحر دارد یا نه؛ چشمِ برزخی هم لازم نیست، اگر مداومت طولانی شود اثر بسیار می‌شود — چنان‌که در طولِ عمرِ برخی اولیاء چهره چنان نورانی می‌گردد که او را طاووسِ اهلِ جنّت خوانده‌اند. مقایسهٔ چهرهٔ جوانی و سالخوردگیِ اهلِ تهجد نیز همین را نشان می‌دهد. این نورِ شب و سحر است؛ اما مقامِ محمود کجا و این رشحهٔ دنیوی کجا؟ قابلِ قیاس نیستند؛ تنها رشحه‌ای در دنیا ظهور می‌کند.
دنیا گنجایشِ جزای کامل ندارد
از اینجا دانسته می‌شود که دنیا بسیار کوچک است برای جزایِ کامل، چه در ظلم و ستم و چه در حسنات. شهدای کربلا چون شهید شدند، اجرِ کاملشان در دنیا گنجایش نداشت؛ سیدالشهدا فرمود مانندِ شما را با معرفت ندیده‌ام. اجرِ آنان در نشئهٔ دیگر است. گفتگویِ مکاشفه‌گونِ مرحوم مجلسی با سید نعمت‌الله جزایری از برزخ نیز همین افق را نشان می‌دهد.
قصاصِ دنیا و عظمتِ حساب
«النَّفْسَ بِالنَّفْسِ» (مائده/۴۵)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): جان در برابرِ جان.
اگر کسی دیگری را بکشد، حقِ شکنجه نیست؛ نفس به نفس. اما اگر جانی هزاران و میلیون‌ها نفر را کشته باشد، قصاصِ دنیویِ یک‌باره کجا گنجایشِ حساب دارد؟ نمونه‌های تاریخ — از حاکمانِ خونریز تا جنایاتِ معاصر — نشان می‌دهد دنیا ظرفیّتِ جزایِ کامل ندارد. کودک نیز این را درمی‌یابد؛ این دعوی از آستینِ بی‌دلیل درنیامده است.
«إِنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِيدِ» (آل عمران/۱۸۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خداوند هرگز به بندگان ستمکار نیست.
«إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ» (آل عمران/۹)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خداوند از وعده تخلّف نمی‌کند.
خدا به بندگان ظلم نمی‌کند و وعدهٔ حساب‌کشی داده است.
حسبهم جهنّم
«حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ» (مجادله/۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): جهنّم ایشان را بس است؛ در آن درآیند و چه بد سرانجامی است.
«حسبهم جهنّم»؛ جهنّم برایشان بس است. دنیا برای ظالم بس نیست، اما جهنّم بس است — و این نشان می‌دهد آن‌سو چه خبر است. برای شهدای کربلا نیز تجلیّاتِ ذخیره‌شدهٔ سیدالشهدا چنان است که جز آن را نمی‌خواهند و حتی بهشتِ متعارف را کافی نمی‌دانند. پس حتی برزخ برای بسیاری از اعمال کوچک است؛ یکی از آن‌ها نمازِ شب. نمازشب‌خوان باید منتظرِ قیامت و دیدارِ خدا باشد، نه تنها برزخ. نمازِ شب امری شگفت است؛ توفیقش از خدا خواسته می‌شود.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.