یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
آغاز جلسه و تسلیت مصیبت
«ٱللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدایا، بر محمد و خاندان محمد درود فرست و در گشایش کارشان شتاب کن.
بسم الله الرحمن الرحیم، و به او استعانت می‌جوییم.
«بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ» (سورهٔ فاتحه، آیهٔ ۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا دَاعِيَ ٱللَّهِ وَرَبَّانِيَّ آيَاتِهِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو، ای دعوت‌کننده به‌سوی خدا و ای ربّانیِ آیات او.
«سَلَامٌ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ ٱللَّهِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام و رحمت خدا بر شما باد.
ضمن عرض تسلیت و تعزیت به جهت این مصیبت بزرگ — که به‌راستی جبران‌ناپذیر است — خدمت و محضر مقدس آقا، امام عصر، و همهٔ محبان امیرالمؤمنین، اجازه می‌خواهم در این فرصت کوتاه چند توصیه از بزرگان پیرامون شب قدر تقدیم کنم.
دلگویه با خدا و امام عصر؛ کیفیت نه کمیت
به صورت مقدمه بگویم: یکی از بهترین کارهایی که در شب قدر می‌توان انجام داد، گفت‌وگوی خودمانی است؛ دلگویه با خدا، و مخصوصاً با امام عصر. هر طور که بلدی. فارغ از آن ادعیهٔ مأثور که حق هم هستند.
یک دلگویه با خدایت، با امام زمانت؛ ارتباط برقرار کن. وقتی آدم می‌نشیند و خود را به زمین می‌زند، کار آغاز می‌شود.
اصلاً به دستور آقای کشمیری — یکی از توصیه‌های اکید ایشان برای شب‌های قدر — می‌فرمودند به کیفیت بپردازید. کیفیت برایتان مهم باشد، نه کمیت. نه اینکه با این دعا و آن دعا، این سوره و آن نماز، چنان انباشته کنی که آخرِ کار فقط خستگی برایت بماند. نه. تا مقداری که لذت ببری؛ و مخصوصاً تا بشکنی. هر کاری که از دستت برمی‌آید تا دلت بشکند. سوز دل پیدا کنی؛ اشکت جاری شود. این شکستن امشب موضوعیت دارد.
یکی از راه‌هایش گفت‌وگو با خداست؛ و اینکه با امام عصرت صحبت کنی.
دستور آیت‌الله مجتهدی تهرانی: بخشیدن خلق پیش از طلب مغفرت
مثلاً چگونه گفت‌وگو کنیم؟ آقا مجتهدی تهرانی — خدا رحمتشان کند — دستوری داشتند. خودشان می‌فرمودند: من همیشه می‌خواهم با خدا صحبت کنم؛ همیشه، نه فقط شب قدر. اما شب قدر را نیز به همین توصیه می‌کردند.
می‌فرمودند: پیش از آنکه از خدا طلب مغفرت کنم، تأمل می‌کردم و می‌گفتم: خدایا، تو شاهد باش؛ هر کسی که به من بد کرده، پشت سر من غیبت کرده، آبرویم را برده، به من بدهکاری دارد، هر کاری در حق من کرده، ظلمی و ستمی به من روا داشته، من از ته دل بخشیدمش و هیچ توقعی هم ندارم. تمام. بخشیدم.
و رو به خدا می‌کرد. این آقا مجتهدی تهرانی می‌گوید من این‌گونه بودم و توصیه می‌کند شما هم این‌گونه باشید. می‌فرمود به خدا بگو: خدایا، اگر تو هم گناهان و معصیت‌ها و اشتباهات مرا نبخشی، پس من از تو بخشنده‌ترم؛ چون هر کسی را که به من بد کرده بود بخشیدم. اگر تو نبخشی من از تو بخشنده‌ترم؛ و این محال است. پس یقیناً تو مرا بخشیدی و می‌بخشی.
بعد می‌فرمود که این جمله از خود ایشان است. فرمود این کار را بکن؛ این‌گونه با خدا صحبت کنی، حالت زیبا می‌شود و عوض می‌شود. این اثر دلگویه‌هاست.
صاحب شب قدر و رمز دل‌بری با مادر
خصوصاً تأکید می‌کنم امشب با امام عصر؛ چون صاحب امشب است. امشب شب نوزدهم است؛ تقدیرات امشب محکم می‌شود: لیلة‌التحکیم. شب بیست‌وسوم هم لیلة‌الإملاء است. چه کسی امضا می‌کند؟ امام عصر. با آقا صحبت کنید.
و باز برای دل‌بری کردن از امام عصر در شب‌های قدر، رمزش مادرش فاطمه است. این را همه فرموده‌اند. هر طور که بلدی، از امام عصر در این شب‌های قدر با مادرش فاطمه دل‌بری کن. بخواهی، توسط دعای حضرت زهرا بکن. بخواهی، نماز استغاثه به مادرش فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها بخوان. خیلی آقا خوشش می‌آید؛ خیلی.
نماز استغاثه به حضرت زهرا
شاید با این ریخت و ظاهر من، همه گمان کنید شب تا صبح می‌نشینم ختم مفاتیح می‌کنم. نه. من شب‌های قدر — باور کنید — از وقتی خود را شناختم، کار ثابتم نماز استغاثه به حضرت زهراست. بعد در سجده که می‌گویم «یا مولاتی یا فاطمه أغیثینی»، با یک دست تسبیح را می‌شکنم و با دست دیگر مشت بر زمین می‌کوبم. به‌راستی تصور می‌کنم پشت در خانهٔ حضرت زهرا بر خاک افتاده‌ام و دارم در می‌زنم. نمی‌دانید چه حالی ایجاد می‌شود.
«يَا مَوْلَاتِي يَا فَاطِمَةُ أَغِيثِينِي»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ای سرور من، ای فاطمه، به فریادم برس.
اگر نشد، به امام عصر بگو: به مادرت؛ به فاطمه؛ به فاطمه؛ به فاطمه. مگر می‌شود جواب ندهد؟
انکسار در حرم و روضهٔ کوچهٔ بنی‌هاشم
آقای بهجت فرمود: اگر به حرم رفتی و راهت ندادند — جمله معروف است؛ همه می‌دانید — راه ندادند، ول نکن و برو. اشکت جاری نمی‌شود؟ چون حرم اذن دخول می‌خواهد. انکسار و خشوع می‌خواهد. سرت را بگذار بر دیوار حرم. هی بگو: یابن‌الزهرا، یابن‌الزهرا. از این حرف‌ها خوشش می‌آید؛ نگاهی به تو می‌کند. این‌ها رمز و راز است.
«يَا ابْنَ ٱلزَّهْرَاءِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ای پسر زهرا.
این‌ها این شب‌ها بسیار مهم است. مخصوصاً این روضه‌خوان‌ها زرنگ باشند؛ شده ولو اشاره‌ای به روضهٔ حضرت زهرا، به کوچهٔ بنی‌هاشم، به حضرت زهرا، داشته باشند. تمام است. کار تمام است. به شما قول می‌دهم کار تمام است.
دستور حج: ماشاءالله و ان‌شاءالله؛ سورهٔ نبأ
یکی دیگر از توصیه‌ها را از آقای فاطمی‌نیا برایتان بگویم. البته جدا از دستور ایشان، دستورالعملی داریم که شب‌های قدر اگر کسی حج می‌خواهد — قطعاً می‌خواهد امسال به حج برود — این کار را بکند: دو رکعت نماز بخواند، مثل نماز صبح معمولی؛ نماز که تمام شد سر به سجده بگذارد و هزار بار بگوید ماشاءالله، ماشاءالله؛ یعنی هرچه خدا بخواهد. بعد برخیزد و دوباره به سجده رود و هزار بار بگوید ان‌شاءالله، ان‌شاءالله؛ یعنی اگر خدا بخواهد. خیلی زیباست.
آقای فاطمی‌نیا می‌فرمودند این را به‌صورت دستور صدتایی داده بودند. آن هزارتایی برای کسی است که حج می‌خواهد.
البته کسی که حج می‌خواهد راه دیگری هم هست: سورهٔ نبأ را هر روز بخواند. روایت داریم. خدا رحمت کند عمویتان را. خدا مادر ما را هم ببخشد و بیامرزد. مادر ما خیلی عاشق حج بود؛ تا این روایت را دید شروع کرد. باور کنید سال تمام نشده رفت حج؛ حج واجب. سورهٔ نبأ را خواند. سورهٔ نبأ روایت داریم: اگر هر روز بخوانی مشرّف می‌شوی. این هم یک روایت است. اگر حج می‌خواهی، همان هزار بار.
اما آقای فاطمی‌نیا فرمودند اگر آثار عجیب و فواید کثیره می‌خواهی، شب‌های قدر — مثل امشب — صد رکعت نماز بخوان؛ بعد در سجده صد بار بگو ماشاءالله. این که کاری ندارد؛ خیلی هم طول نمی‌کشد. ماشاءالله یعنی هرچه خدا بخواهد، هرچه خدا بخواهد، هرچه خدا. چقدر زیباست. بعد برخیز و به سجده برو و بگو ان‌شاءالله، ان‌شاءالله؛ یعنی اگر خدا بخواهد، اگر خدا بخواهد. خیلی زیباست. آدم این‌گونه با خدایش عشق‌بازی کند.
سورهٔ واقعه و توحید و هفت «یا الله»
یک دستور هم از آقای فاطمی‌نیا در فضای مجازی پیچیده است. ما این را از خود ایشان شنیدیم؛ بعد دیدیم پیچیده. این دستور را توضیحی بدهم. فرمودند — و خیلی هم با آب و تاب. یادتان هست آقای فاطمی‌نیا هر چیزی را هر جایی نمی‌گفت، هر وقتی هم نمی‌گفت، به راحتی هم نمی‌گفت. می‌گفت انجام می‌دهی یا نه؟ بگویم یا نه؟ قسم می‌خورد و می‌گفت یک سرّی در این هست که می‌گویم. یعنی به راحتی خرج نمی‌کرد.
بعد فرمود: آقا، شب قدر سورهٔ واقعه را بخوان؛ بعد «قل هو الله» را بخوان؛ بعد هفت بار بگو یا الله. تمام.
حالا تعبیر خودم را بگویم. چون روایتی داریم: اگر کسی صد آیه از قرآن بخواند، بعد هفت بار بگوید یا الله، قدرت خدا را مشاهده کند. صد بار نه؛ صد آیه بخواند؛ بعد هفت بار بگوید یا الله، قدرت الله را مشاهده کند. این حدیث است. احتمال می‌دهم آقای فاطمی‌نیا همین را منظور داشته؛ همین روایت بوده. بعد از آنکه یا الله گفت، حاجتش را بخواهد.
چون اگر بسم‌الله سورهٔ واقعه را در نظر نگیریم نودوشش آیه دارد؛ اگر بسم‌الله «قل هو الله» را هم در نظر نگیریم آن هم چهار تا می‌شود؛ می‌شود صد تا. همان روایت است.
«قُلْ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدٌ» (سورهٔ توحید، آیات ۱ تا ۴)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): بگو اوست خدای یگانه. خدای بی‌نیاز. نه زاده و نه زاده شده است. و هیچ‌کس او را همتا نبوده است.
منتها چرا واقعه؟ چرا قل هو الله؟ باید از خود آقای فاطمی‌نیا — ان‌شاءالله از روحش — بپرسی. اما سورهٔ توحید، قل هو الله، سورهٔ ولایت است. توحید و ولایتت کامل می‌شود. دو: سورهٔ واقعه را هر کس بخواند جزو غافلین نخواهد بود؛ یعنی شب قدر تو جزو غافلین نخواهی بود. بسیار خوب است. سه: رزقت زیاد می‌شود. شبِ ارزاق است. سؤال کرده بودند شب قدر روزی‌ها تقسیم می‌شود؟ بله؛ همین امشب تقسیم می‌شود. نکتهٔ بعد اینکه جزو محبان امیرالمؤمنین محشور می‌شوی. چیز کمی است واقعه را بخوانی؟ پس این‌ها را داشته باشیم. این‌ها استنباط خودم نیز در این خصوص بود.
اسم اعظم در آیات حدید و حشر
البته روایتی داریم در یا الله گفتن: شش آیهٔ اول سورهٔ حدید را، چهار آیهٔ آخر سورهٔ حشر را. امیرالمؤمنین علیه‌الصلاةوالسلام فرمود اسم اعظم در این آیات است. اگر کسی حاجت خاصی خواست این‌ها را بخواند؛ آخر سر ده بار بگوید یا الله. آنجا دیگر ده بار است، هفت بار نیست. این را هم حواستان باشد.
من معمولاً شب‌هایی که بار خیلی برایم سنگین است این دستورالعمل را انجام می‌دهم؛ همین که اکنون گفتم: شش آیهٔ اول سورهٔ حدید به‌علاوهٔ چهار آیهٔ آخر سورهٔ حشر — «لو أنزلنا…» تا آخرش. بعد ده بار می‌گویم یا الله و می‌روم بالا منبر.
«لَوْ أَنزَلْنَا هَـٰذَا ٱلْقُرْءَانَ عَلَىٰ جَبَلٍ لَّرَأَيْتَهُۥ خَـٰشِعًا مُّتَصَدِّعًا مِّنْ خَشْيَةِ ٱللَّهِ ۚ وَتِلْكَ ٱلْأَمْثَـٰلُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ» (سورهٔ حشر، آیهٔ ۲۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): اگر این قرآن را بر کوهی فرومی‌فرستادیم، به‌یقین آن را از بیم خدا فروتن و از هم پاشیده می‌دیدی. و این مَثَل‌ها را برای مردم می‌زنیم، باشد که بیندیشند.
حقیقت لیلة‌القدر و باور هزار ماه
و دستورالعمل آقای علامه تهرانی؛ البته توصیهٔ ایشان. علامه تهرانی می‌فرمودند اینکه «لیلة‌القدر خیر من ألف شهر» است، یک واقعیت است. یعنی حقیقت دارد. حقیقتاً برتر از هزار ماه است. نه اینکه اعتبار شده باشد. مبالغه و اغراق نیست. عقبات را از سر راه سالک برمی‌دارد.
«لَيْلَةُ ٱلْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ» (سورهٔ قدر، آیهٔ ۳)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): شب قدر بهتر از هزار ماه است.
علامه تهرانی می‌فرمود شب قدر از منت‌های الهی بر امت پیامبر است تا با عمل کم، سیری سریع و رشدی عالی داشته باشند. یعنی این نکته را که گفتید می‌خواهید دستورالعمل بدهید، می‌خواهم بگویم این خودش دستور است. دارد می‌گوید آقا، باورت بشود که امشب — یعنی با این باور بروی در جلسه — که امشب، اصلاً در خانه‌ات هم که هستی، نفس‌نفست اندازهٔ هزار ماه است؛ یعنی یک عمر هشتادوسه سال. شوخی است مگر؟ این باور را داشته باش؛ با این باور. اگر با شک و شبهه…
یک عزیزی آمد همان دستورالعمل فروش ملک را خواست. گفت واقعاً انجام می‌شود؟ گفتم انجام می‌دهد شما. کسی که شک دارد اصلاً انجام ندهد. گفت یقین باید باشد. مگر می‌شود دروغ به ما بگویند؟ استغفرالله؛ خدا صادق‌الوعد است.
دعای سحر: بهشت یا بهشت‌آفرین
علامه طباطبایی به حضرت علامه حسن‌زاده توصیه کرده بودند که از دعای سحر غافل نشو. کوتاه هم هست دعای سحر. بعد توصیه کرده بودند، گفته بودند چرا؟ به این جهت که علامه طباطبایی به علامه حسن‌زاده فرموده بودند این دعا توش همه جمال است و جلال و نور و علم و عظمت و رحمت و علم الهی. اصلاً از حور و غلمان حرفی نزده. بهشت بهتر است یا بهشت‌آفرین؟ قطعاً بهشت‌آفرین. برای همین از دعای سحر — چون همه نور و رحمت و جمال و جلال الهی است — غافل نشوید. این هم دستورالعمل حضرت علامه طباطبایی بوده است.
نهیب ملکی تبریزی: حال عبادت و رجوع به طبیب
یک نکتهٔ دیگر هم بگویم. آقای ملکی تبریزی این را به عنوان نهیب عرض می‌کنم. آقای ملکی تبریزی فرموده بودند — البته عذرخواهی می‌کنم؛ شما ان‌شاءالله این‌گونه نیستید؛ این محک است — فرموده بودند اگر کسی شب قدر حال عبادت نداشت، یقین کند که در ایمانش مشکلی ایجاد شده و مریض شده؛ مریضی دارد. یعنی اگر امشب — خدای نکرده، زبانم لال — حال عبادت نداشته باشیم، این نشانهٔ مریضی دل است. مریض چه کار می‌کند؟ ختم کلام. مریض چه کار می‌کند؟
یک عزیزی از شاگردان حضرت علامه رفته بودند حرم؛ علامه طباطبایی. داخل حرم امام رضا نمی‌رفتند. بعد حضرت استاد را دیده بودند؛ گفته بودند چرا نمی‌روی داخل؟ فرموده بود: من کجا؟ امام معصوم. من گرفتارم. مریضم. من با این دل مریضم بروم محضر آقا؟ خیلی جملهٔ جالبی است.
ایشان به یادگار از آقای قاضی فرموده بودند: مریض پیش که می‌رود؟ به که رجوع می‌کند؟ گفته بود: پیش طبیب. فرموده بود: امام رضا هم که طبیب است. تو هم که مریضی؛ بفرمایید. یعنی چه این کارها؟ اگر تو مریضی، او طبیب است.
پس اگر کسی — این را می‌خواهم بگویم؛ ختم کلام — اگر کسی خدای نکرده، زبانم لال، چنین شبی احساس کرد حال عبادت ندارد، یعنی قلبش مریض است؛ باید رجوع کند به طبیب. آقا بنشیند خود را بشکند؛ مثل یک بچهٔ یتیم بر زمین بکوبد؛ شروع کند با امام عصرش حرف زدن. طبیب هم اوست. غافل از امام عصر نشود. شده تا صبح با امام زمان حرف بزند تا ان‌شاءالله در باز شود.
بار منبر و سپردن سخن به خدا
ان‌شاءالله عاقبت… یاد ما هم باشید. ما هم به‌خدا این شب‌ها دعا کنید؛ بار ما خیلی سنگین است. شما می‌نشینید عشق و حالتان را می‌کنید؛ ما باید برویم بالا منبر؛ و مثلاً همه هم با یک امیدی می‌آیند و خیلی بار سنگین است. باید آن را — باورتان نمی‌شود — من به خدا این شب‌های قدر می‌آیم: خدایا خودت صحبت کن؛ خودت روضه بخوان؛ خودت مناجات کن؛ خودت گریه کن؛ خودت ناله کن؛ خودت زمزمه کن. این‌ها را به خدا می‌گویم. یعنی آن‌قدر بار سنگین است می‌گویم خودت می‌دانی؛ ما این کارها نیستیم. بعد می‌بینی خدا چه می‌کند. چه می‌کند.
ان‌شاءالله عاقبتمان ختم به خیر شود به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
«ٱللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدایا، بر محمد و خاندان محمد درود فرست.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.